TP.HCM đối mặt 'khủng hoảng sinh'

Trong bức tranh dân số hiện nay, tổng tỷ suất sinh (TFR), thước đo quan trọng phản ánh mức sinh của TP.HCM liên tục duy trì dưới mức sinh thay thế (2,1 con/phụ nữ).

Năm 2024, TFR của thành phố chỉ đạt 1,43 con/phụ nữ và nhích nhẹ lên 1,51 vào năm 2025, vẫn thấp hơn đáng kể so với mức trung bình cả nước (1,91 năm 2024 và 1,93 năm 2025).

Dữ liệu trong hơn hai thập kỷ qua cho thấy xu hướng giảm rõ rệt, từ 1,76 con năm 2000 xuống mức thấp nhất 1,24 vào năm 2016, sau đó dao động trong khoảng 1,3–1,5 và chưa có dấu hiệu phục hồi bền vững.

Điều này phản ánh một thực trạng đáng lo ngại, mức sinh thấp đã không còn là hiện tượng ngắn hạn mà trở thành xu hướng dài hạn.

Đáng chú ý, trong bối cảnh mở rộng địa giới hành chính sau sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, TP.HCM trở thành siêu đô thị với quy mô dân số hơn 14 triệu người, gồm 168 phường, xã và đặc khu.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bí thư Thành ủy TP.HCM thông tin chuyên đề tuyên truyền về “Luật Dân số và các vấn đề dân số” trên địa bàn TP.HCM.

Tuy nhiên, quy mô dân số lớn không đồng nghĩa với việc đảm bảo nguồn nhân lực trong tương lai. Ngược lại, mức sinh thấp kéo dài đang âm thầm làm suy giảm lực lượng lao động trẻ, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số và tạo áp lực ngày càng lớn lên hệ thống an sinh xã hội.

Nguyên nhân của tình trạng này xuất phát từ nhiều phía. Áp lực chi phí sinh hoạt tại đô thị lớn khiến việc nuôi dạy con cái trở thành gánh nặng tài chính đối với nhiều gia đình trẻ.

Cùng với đó là xu hướng kết hôn muộn, tuổi kết hôn trung bình lần đầu tại TP.HCM năm 2025 đã lên tới 29,8 tuổi – kéo theo việc sinh con muộn, sinh ít con.

Bên cạnh đó, sự thay đổi quan niệm sống của giới trẻ, ưu tiên phát triển sự nghiệp và chất lượng cuộc sống, cùng với những hạn chế về hạ tầng y tế, giáo dục, nhà ở… cũng góp phần làm giảm động lực sinh con.

Hệ lụy của mức sinh thấp không chỉ dừng ở quy mô dân số mà còn tác động sâu sắc đến cấu trúc xã hội.

Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy phối hợp Chi cục Dân số TP.HCM tổ chức tập huấn Luật Dân số 2025 và các vấn đề dân số.

Khi tỷ lệ người cao tuổi tăng nhanh, gánh nặng chi trả cho lương hưu, bảo hiểm y tế, chăm sóc sức khỏe và các dịch vụ xã hội sẽ ngày càng lớn.

Đồng thời, sự thiếu hụt lao động trẻ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sức cạnh tranh và tốc độ tăng trưởng kinh tế của thành phố trong dài hạn.

Tuy nhiên, vẫn có những tín hiệu tích cực. Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy số con mong muốn của các cặp vợ chồng tại TP.HCM là khoảng 2,2 con, cao hơn mức sinh thực tế. Điều này cho thấy nhu cầu sinh con vẫn tồn tại, nhưng đang bị kìm hãm bởi các điều kiện kinh tế – xã hội.

Trước thực trạng này, TP.HCM đã bắt đầu triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Nổi bật là việc ban hành Nghị quyết 32/2025/NQ-HĐND, theo đó phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi được hỗ trợ 5 triệu đồng; đồng thời phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo, đối tượng bảo trợ xã hội hoặc sống tại xã đảo được hỗ trợ 2 triệu đồng khi thực hiện tầm soát trước sinh và sơ sinh.

Đây là những chính sách trực tiếp, hướng vào nhóm đối tượng cần khuyến khích và hỗ trợ nhất.

Bên cạnh đó, Quyết định 2162/QĐ-UBND ngày 26/5/2025 đã phê duyệt Đề án chăm sóc sức khỏe toàn diện giai đoạn 2025–2030, trong đó lồng ghép nhiều chính sách quan trọng như: hỗ trợ khám sức khỏe tiền hôn nhân; hỗ trợ tiêm vắc-xin cho phụ nữ trước khi mang thai; hỗ trợ khám sức khỏe định kỳ cho trẻ em, học sinh; chăm sóc sức khỏe răng miệng; tiêm vắc-xin HPV cho trẻ từ 11–18 tuổi…

Những chính sách này cho thấy định hướng không chỉ khuyến sinh mà còn nâng cao chất lượng dân số ngay từ đầu.

Song song đó, thành phố đẩy mạnh truyền thông, chuyển từ thông điệp “mỗi gia đình 1–2 con” sang khuyến khích mỗi cặp vợ chồng sinh hai con trở lên, đồng thời triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền rộng khắp nhằm thay đổi nhận thức xã hội về mức sinh thấp.

Về lâu dài, các giải pháp được xác định cần tập trung vào 4 nhóm nhu cầu cốt lõi của người dân gồm: y tế – giáo dục – nhà ở – hỗ trợ kinh tế.

Trong đó, nhiều đề xuất đang được nghiên cứu như hỗ trợ mua nhà ở xã hội, miễn giảm thuế thu nhập cá nhân, tăng thời gian nghỉ thai sản, mở rộng dịch vụ giữ trẻ từ 6 tháng tuổi, hỗ trợ chi phí học tập… nhằm giảm áp lực nuôi dạy con và tạo điều kiện để các gia đình trẻ an tâm sinh con.

TP.HCM đối mặt “khủng hoảng sinh”.

Bài toán mức sinh thấp là một thách thức lớn, không chỉ riêng TP.HCM mà của nhiều quốc gia trên thế giới.

Tuy nhiên, với việc mức sinh vẫn dao động trong khoảng 1,2–1,6 và nhu cầu sinh con của người dân vẫn còn, TP.HCM vẫn đang ở “giai đoạn vàng” để can thiệp chính sách.

Nếu được triển khai đồng bộ, quyết liệt và sát với nhu cầu thực tế, các giải pháp hiện nay hoàn toàn có thể góp phần từng bước cải thiện mức sinh.

Quan trọng hơn, đây không chỉ là câu chuyện sinh con, mà là chiến lược đảm bảo nguồn nhân lực và nền tảng phát triển bền vững của thành phố trong nhiều thập kỷ tới.