TPHCM bảo tồn văn hóa đa sắc thái

Giữ nếp sinh hoạt cộng đồng

Theo thông tin từ Sở VH-TT TPHCM, thành phố hiện có 53 dân tộc thiểu số, trong đó 43 dân tộc có người thường trú với khoảng 590.700 người, chiếm 4,35% dân số.

Mỗi cộng đồng mang theo những tập quán, tiếng nói, nghệ thuật trình diễn, nghề truyền thống và sinh hoạt tín ngưỡng riêng, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đa dạng của đô thị.

Diễu hành dịp Tết Nguyên tiêu 2025 của người Hoa tại TPHCM. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Thế nhưng, bảo tồn văn hóa trong không gian đô thị bên cạnh việc giữ lại những giá trị đã được ghi nhận, còn cần duy trì môi trường để cộng đồng tiếp tục thực hành văn hóa. Khi người trẻ ít có điều kiện học tiếng nói, chữ viết, nghệ thuật dân gian; người cao tuổi nắm giữ tri thức ngày càng mai một; sinh kế và nơi cư trú thay đổi thì quá trình trao truyền đứng trước nguy cơ gián đoạn.

Thực tế hoạt động của những câu lạc bộ (CLB) văn hóa dân gian cho thấy rõ vai trò của không gian sinh hoạt cộng đồng. Tại phường An Đông, CLB Văn nghệ Mãi Xanh của đồng bào Hoa có 24 thành viên, duy trì sinh hoạt hàng tuần. CLB Ca cổ tiếng Hoa Nhạc Phong ở phường Bình Thới cũng hoạt động thường xuyên, góp phần duy trì loại hình nghệ thuật gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng.

Ở phường Bình Hòa, CLB Khmer chọn ngày Chủ nhật để sinh hoạt, tạo điều kiện để những thành viên tất bật mưu sinh trong tuần được tham gia. Trong khi đó, hoạt động của các CLB Cồng chiêng Chơ Ro tại xã Bàu Lâm lại chịu ảnh hưởng bởi tính chất công việc theo mùa vụ của người dân.

Kết quả khảo sát của Sở VH-TT TPHCM cho thấy, thành phố hiện có 10 CLB và một nhóm sinh hoạt văn hóa dân gian tại 6 phường, xã, với 304 thành viên, trong đó có 263 người dân tộc thiểu số. Có 8 CLB thuộc diện được xem xét hỗ trợ theo đề xuất, nhưng đến nay vẫn chưa có nguồn ngân sách để hỗ trợ các CLB này.

Những con số trên cho thấy nhu cầu hình thành cơ chế hỗ trợ ổn định, thay vì để hoạt động bảo tồn phụ thuộc chủ yếu vào sự đóng góp tự nguyện của thành viên.

Dự thảo nghị quyết trình HĐND TPHCM do Sở VH-TT xây dựng, quy định chính sách bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số, đã đề xuất hỗ trợ CLB mới thành lập 30 triệu đồng nếu có dưới 20 thành viên, 40 triệu đồng nếu có từ 20 thành viên trở lên.

Với CLB đang duy trì hoạt động, mức hỗ trợ hàng năm tương ứng là 8 triệu đồng và 16 triệu đồng. Điều kiện là có ít nhất 10 thành viên, trong đó người dân tộc thiểu số chiếm ít nhất 50% và tổ chức sinh hoạt ít nhất 12 buổi/năm.

Đối với lễ hội, tết truyền thống, dự thảo đề xuất hỗ trợ 100 triệu đồng/phường, xã, đặc khu/năm, áp dụng với những hoạt động tổ chức ở quy mô cấp xã, duy trì hàng năm và có kế hoạch, dự toán, kịch bản được UBND cấp xã phê duyệt.

Theo thống kê, hiện mỗi năm thành phố có 15 lễ hội, tết truyền thống của 6 dân tộc đang được tổ chức tại 49 phường, xã, đặc khu. Trong đó, nổi bật là những lễ hội: Chol Chnam Thmay, Ok Om Bok, Sene Dolta của đồng bào Khmer; Raya Aidil Adha, Puasa Bulan Ramadhan, Maulid Nabi của cộng đồng Chăm Islam; SaYangBri, SaYangVa của người Chơ Ro…

Theo ước tính, kinh phí tổ chức mỗi lễ hội dao động 50-250 triệu đồng, phần lớn dựa vào đóng góp của cộng đồng và nguồn xã hội hóa. Vì thế, ở những địa bàn còn khó khăn, một số hoạt động phải thu hẹp quy mô, tạm ngưng hoặc tích lũy kinh phí trong nhiều năm mới có thể tổ chức.

Do đó, chính sách hỗ trợ nên được tính toán phù hợp với số lượng lễ hội và đặc điểm từng địa bàn, tránh tình trạng nơi có nhiều hoạt động nhưng nguồn hỗ trợ không đáp ứng được nhu cầu thực tế.

Trao truyền cần người tiếp nối

Bên cạnh hỗ trợ CLB và lễ hội, một hướng tiếp cận khác được đặt ra trong dự thảo nghị quyết thực hiện Nghị định số 269/2026/NĐ-CP ngày 1-7-2026 của Chính phủ (Nghị định 269 - quy định một số cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số) là hỗ trợ chủ thể văn hóa nòng cốt, chủ thể văn hóa kế cận và dự án phục hồi, bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống do tổ, nhóm cộng đồng thực hiện.

Đây là nhóm chính sách có phạm vi và căn cứ pháp lý riêng, không đồng nhất với dự thảo hỗ trợ CLB, lễ hội nêu trên.

Theo kết quả khảo sát tại 168 phường, xã, đặc khu, Sở VH-TT TPHCM ghi nhận nhu cầu dự kiến có 143 chủ thể văn hóa nòng cốt và 181 chủ thể văn hóa kế cận. Dự thảo đề xuất mức hỗ trợ hàng tháng lần lượt là 3,2 triệu đồng/người và 2,4 triệu đồng/người.

Cơ sở tính toán tham chiếu mức hỗ trợ theo buổi tại Nghị định 269 tương ứng 400.000 đồng đối với chủ thể nòng cốt và 300.000 đồng với chủ thể kế cận, với tần suất tham chiếu 8 buổi/tháng. Đây là căn cứ lượng hóa mức hỗ trợ tháng, không phải yêu cầu thanh toán theo số buổi thực tế.

Đáng chú ý, dự thảo còn đề xuất mức hỗ trợ tối đa 1 tỷ đồng cho mỗi dự án phục hồi, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống do tổ, nhóm cộng đồng thực hiện. Khảo sát bước đầu ghi nhận 17 dự án được đề xuất trong giai đoạn tới, với nhu cầu ngân sách từ 200 triệu đồng đến 2,27 tỷ đồng/dự án; tổng nhu cầu ngân sách khoảng 17,45 tỷ đồng, bên cạnh khoảng 13,4 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa và các nguồn hợp pháp khác.

Các dự án không dừng ở việc tổ chức một hoạt động trình diễn hay phục dựng đơn lẻ, mà bao gồm cả tập huấn, nâng cao năng lực tổ chức; thực hành, truyền dạy; phát huy vai trò của người nắm giữ văn hóa và lực lượng kế cận; sản xuất sản phẩm văn hóa gắn với du lịch cộng đồng, sinh kế; quảng bá và xúc tiến thương mại.

Cách tiếp cận này hướng đến việc để cộng đồng chủ động xác định nhu cầu, nội dung và sản phẩm bảo tồn, thay vì chỉ tiếp nhận hỗ trợ theo từng hoạt động riêng lẻ. Để chính sách đi vào cuộc sống, cần tiếp tục làm rõ cơ chế xác định đối tượng thụ hưởng, phương thức thẩm định và giám sát kết quả.

Với CLB, quy định do UBND cấp xã thành lập cần có hướng dẫn phù hợp để những nhóm sinh hoạt văn hóa đã hình thành từ trước, có hoạt động thực chất không bị bỏ sót chỉ vì khác hình thức thành lập. Với lễ hội, mức hỗ trợ theo địa bàn cần có nguyên tắc phân bổ minh bạch trong trường hợp phường, xã có nhiều lễ hội truyền thống.

Quan trọng hơn, hiệu quả bảo tồn không thể chỉ đo bằng số CLB được thành lập, số buổi sinh hoạt hay kinh phí đã giải ngân. Điều cần được quan tâm là người nắm giữ tri thức có tiếp tục truyền dạy hay không, người trẻ có tham gia thực hành, cộng đồng có duy trì được sinh hoạt văn hóa sau khi dự án kết thúc hay không... Khi người dân thực sự là chủ thể, chính sách mới có thể tạo nên sức sống lâu dài cho di sản trong lòng đô thị.