Trả lại tên cho liệt sĩ cần cả dữ liệu, công nghệ và con người

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, đã trả lời phỏng vấn báo Tin tức và Dân tộc xung quanh vấn đề này.

Xin Trung tướng cho biết việc kết nối dữ liệu giữa mẫu hài cốt liệt sĩ và mẫu sinh phẩm thân nhân hiện được thực hiện như thế nào?

Năm 2024, Chính phủ đã xây dựng ngân hàng gen liệt sĩ. Đây là cơ sở tạo ra cơ hội và niềm tin cho các gia đình có người thân là liệt sĩ chưa biết tên.

Để thực hiện tốt nhiệm vụ này, Chính phủ đã giao nhiệm vụ cụ thể cho từng cơ quan, đơn vị. Thưc hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, Quân đội có nhiệm vụ khai quật các nghĩa trang để lấy mẫu sinh phẩm của những liệt sĩ chưa biết tên. Công an lấy mẫu sinh phẩm của thân nhân gia đình liệt sĩ.

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam.

Việc lấy mẫu tại các nghĩa trang được các đơn vị quân đội thực hiện rất tỉ mỉ, chu đáo, từ xác định nghĩa trang, vị trí ngôi mộ, số hiệu ngôi mộ đến cách lấy và bảo quản mẫu. Mỗi mẫu đều có ký hiệu cụ thể.

Sau đó, các đơn vị lấy mẫu sẽ bàn giao cho các viện, trung tâm giám định ADN. Nhiệm vụ của các trung tâm giám định là xác định mẫu ADN đó thuộc về liệt sĩ nào.

Phía công an cũng lấy mẫu sinh phẩm của thân nhân, có ký hiệu riêng. Hiện công an các địa phương đang triển khai lấy mẫu ADN thân nhân liệt sĩ đợt 2. Khi mẫu ADN của liệt sĩ và mẫu của thân nhân có sự tương đồng, khớp với nhau, chúng ta có cơ sở để trả lại tên cho liệt sĩ.

Tuy nhiên, việc này hiện vẫn còn rất khó khăn, không đơn giản. Chiến tranh đã kết thúc từ lâu, nhiều trường hợp hài cốt đã bị tác động bởi thời gian và điều kiện tự nhiên.

Đảng và Nhà nước mong muốn trả lại tên cho tất cả các liệt sĩ, nhưng cũng phải chấp nhận thực tế là một số trường hợp có thể không tìm được danh tính. Với những gia đình nhận được thông tin về liệt sĩ, đó là niềm vui rất lớn. Còn những gia đình chưa có kết quả, tôi nghĩ cũng cần chia sẻ và chấp nhận sự hy sinh của người thân vì Tổ quốc Việt Nam.

Quy trình làm sạch mẫu hài côt liệt sĩ tại Trung tâm Giám định ADN.

Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam có hướng hợp tác, khai thác thêm dữ liệu và công nghệ từ phía Mỹ để hỗ trợ công tác này như thế nào, thưa Trung tướng?

Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam đã sang Mỹ làm việc, dự hội thảo 4 lần và nhận thấy phòng thí nghiệm của Đại học Georgia (Hoa Kỳ) có năng lực tốt trong lĩnh vực giám định ADN.

Ngoài chất lượng máy móc, đội ngũ giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ có kinh nghiệm trong việc đọc kết quả giám định. Hóa chất phục vụ giám định cũng có những ưu điểm nhất định. Phòng thí nghiệm này đã được thành lập hơn 45 năm.

Điểm đáng chú ý là phía Mỹ không chỉ thực hiện giám định theo dòng mẹ mà còn khai thác cả ADN theo dòng mẹ và dòng cha. Trong khi đó, ở Việt Nam hiện nay chủ yếu lấy dòng mẹ, vì vậy có những trường hợp bị hạn chế.

Ví dụ, nếu người mẹ đã mất thì người chị, người dì, em của mẹ cũng có thể đã mất, trong khi số lượng con cháu còn lại rất ít. Nếu chỉ lấy ADN ty thể thì có những trường hợp không còn khả năng giám định.

Nếu áp dụng phương pháp như Đại học Georgia (Hoa Kỳ), chúng ta có thể mở rộng khả năng xét nghiệm.

Phía Đại học Georgia cũng sẵn sàng làm việc và chuyển giao cho Việt Nam. Họ có những công nghệ hiện đại, trong đó có cả radar xuyên đất.

Tôi mới làm việc với Cục Quân y và đề nghị báo cáo với Bộ Quốc phòng cử người đi học, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và kinh nghiệm.

Tôi cũng đã thông tin với Đại học Georgia và họ đồng ý. Nếu không có gì thay đổi, tháng 12, phía Đại học Georgia sẽ sang làm việc với Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam. Chúng tôi đề nghị Cục Quân y cùng tham gia để bàn về chuyển giao kỹ thuật, kinh nghiệm và nâng cao chất lượng, qua đó mở rộng khả năng giám định.

Theo Trung tướng, công tác giám định ADN hiện cần tập trung vào những vấn đề gì?

Về giám định ADN, tôi thấy Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam hiện mới thực hiện được công việc gần với phương pháp của Đại học Georgia (Hoa Kỳ), còn các đơn vị khác chưa triển khai được.

Tôi cho rằng giám định ADN cũng giống như đọc phim X-quang. Bác sĩ giỏi có thể chỉ ra được bệnh, còn bác sĩ chưa có nhiều kinh nghiệm thì việc nhận định có thể chưa chuẩn. Máy móc là một phần, nhưng con người, trình độ chuyên môn và kinh nghiệm rất quan trọng.

Hiện có Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và công nghệ Việt Nam xử lý, phân tích được ADN dòng bố và dòng mẹ.

Chiến dịch 500 ngày đêm do Chính phủ phát động có tính chất ban đầu. Việc trả lại tên cho hàng vạn liệt sĩ chưa biết tên chắc chắn phải tiếp tục trong nhiều năm nữa, có thể cả chục năm.

Trong khoảng thời gian đó, nếu không có chuyên gia giỏi, không có máy móc hiện đại, hóa chất tốt và không có những người có kinh nghiệm thì chắc chắn công việc sẽ còn kéo dài hơn.

Máy móc chỉ là một phần. Quan trọng là con người, trình độ, kinh nghiệm, cách quản lý và tổ chức thực hiện nhiệm vụ. Muốn đẩy nhanh tiến độ xác định danh tính liệt sĩ, chúng ta phải đồng thời nâng cao năng lực con người, công nghệ và phương pháp thực hiện.