Trại giam Z30D: 50 năm hồi sinh 'vùng đất chết' và cảm hóa phạm nhân

Ngày 4-4-1976, Trại cải tạo Thủ Đức tại Sài Gòn được thành lập trên cơ sở tiếp quản Trung tâm cải huấn Thủ Đức của chế độ cũ. Sau đó, đơn vị được Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) quyết định dời đến huyện Hàm Tân, Thuận Hải, thành Trại quản lý cải tạo phạm nhân Thủ Đức (ký hiệu Z30D). Nay là Trại giam Thủ Đức thuộc C10, Bộ Công an.

Đại tá, Giám thị trại giam Z30D Phan Hồng Lam.

“Đơn vị hành chính” đặc biệt

Trại trú đóng trên địa bàn xã Tân Minh, tỉnh Bình Thuận, nay là tỉnh Lâm Đồng, nằm cạnh Đồng Nai và TP.HCM. Đó là một vùng đất giáp ranh từng bị gọi bằng cái tên ghê rợn “vùng đất chết”.

Vùng đất này có tới bảy tháng nắng như thiêu đốt, đất nứt nẻ, nước sinh hoạt thiếu thốn; mùa mưa thì sình lầy, ngập úng. Rắn độc, sốt rét rừng, hoang vu, khắc nghiệt. Tất cả tạo nên một thử thách không chỉ cho con người mà còn cho cả niềm tin. Tuy nhiên cũng chính tại nơi này, một mô hình đặc biệt dần hình thành.

Trại giam Z30D đã hai lần vinh dự nhận danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang.

Với hơn 17.000 ha đất và rừng, Z30D hôm nay có quy mô tương đương một đơn vị hành chính cấp xã sau sáp nhập nhưng là một “xã” đặc biệt. Nơi đây, mỗi con người đều mang trong mình một quá khứ cần được sửa chữa, một tương lai cần được mở lối.

Từ “vùng đất chết” hóa thiên đường xanh

Nửa thế kỷ trôi qua, điều kỳ diệu là những cánh rừng đã được hồi sinh. Từ những triền đất khô cằn, Z30D hôm nay phủ xanh hơn 7.000 ha rừng tự nhiên, hàng ngàn ha cao su, điều, cùng ao hồ, vườn cây, công trình văn hóa. Khí hậu được thuần hóa bởi chính bàn tay con người, gió mát quanh năm, nước không còn là nỗi lo.

Các phạm nhân nước ngoài tại trại giam Z30D được đặc xá.

Nhiều đoàn cảnh sát quốc tế từ Úc, Hàn Quốc, Canada, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Anh… khi đến đây đều bất ngờ trước một không gian xanh, sạch, trật tự, nơi thiên nhiên và con người cùng được tái sinh. Nhưng thành quả lớn nhất không nằm ở cây xanh mà là con người được cảm hóa. Tại Z30D, cải tạo không đơn thuần là kỷ luật, đó là một quá trình tâm lý sâu sắc.

Các phạm nhân trong hội thi múa lân.

Với tám phân trại, tám đội nghiệp vụ, hơn 1.000 cán bộ chiến sĩ, trên 10.000 phạm nhân, trong đó có hơn 81% phạm nhân mang án nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng. Gần 52% liên quan đến ma túy; phạm nhân tái phạm, tái phạm nguy hiểm chiếm tỉ lệ trên 18%; hàng trăm người mang trong mình HIV/AIDS.

Đó là chưa kể những "đại ca" giang hồ cộm cán luôn chực chờ cơ hội chia rẽ, lập băng nhóm, quậy phá; lợi dụng sơ hở để âm mưu đưa vật cấm vào trại hoặc trốn khỏi nơi giam.

Đối mặt với "lò lửa" ấy, Z30D không chọn bạo lực để trấn áp mà dùng nhân văn để tháo gỡ. Hàng tháng, hàng quý, các giám thị đích thân xuống từng phân trại, đối mặt, lắng nghe uẩn khúc, tâm tư của từng phạm nhân.

Những nút thắt trong lòng được cởi bỏ. Chính sách khoan hồng, từ giảm án, đặc xá đến quỹ tấm lòng vàng tương trợ lẫn nhau được lan tỏa. Các "anh chị" cộm cán bị bóc tách, giáo dục riêng, nhường chỗ cho hơi ấm tình người nảy nở.

Các phạm nhân dự lễ đặc xá, tha tù tại trại giam Z30D.

Kết quả là từ năm 2021 đến nay, Z30D đã xét đề nghị giảm án cho hơn 20.000 lượt phạm nhân, đặc xá cho 1.000 người, tạm đình chỉ cho ba phạm nhân (trong đó có hai người quốc tịch Mỹ). Đơn vị cũng đề nghị tha tù trước thời hạn có điều kiện cho 91 phạm nhân, đảm bảo đúng quy định pháp luật và giữ vững kỷ lục: không xảy ra bạo loạn hay mất an toàn nghiêm trọng.

Z30D đã đi đúng hướng là phục hồi nhân cách chứ không chỉ kiểm soát hành vi. Khi được lắng nghe, họ giảm đối kháng. Khi được trao cơ hội, họ có động lực thay đổi và khi được tin tưởng, họ bắt đầu tự quản lý chính mình. Ở đây, kỷ luật dẫn dắt họ trở lại làm người.

Những cuộc truy xét nghẹt thở

Bên cạnh bức tranh bình yên ấy, thỉnh thoảng những góc khuất ở Z30D lại bị xé toạc bởi những cuộc đào tẩu liều lĩnh. Nhưng mọi âm mưu đều phải trả giá trước sự tinh nhuệ của lực lượng cảnh sát bảo vệ cơ động.

Phiên tòa xét xử phạm nhân Nguyễn Tấn Thành.

7 giờ 15 phút ngày 12-12-2022, đội phạm nhân số 14 đang hành quân ra xưởng lao động. Khi đến khúc cua khuất tầm nhìn, rậm rạp cây cối, phạm nhân Nguyễn Tấn Thành bất ngờ bứt tốc, lao vào vườn chuối dày đặc hòng thoát thân. Lệnh báo động đỏ lập tức phát ra. Vòng vây siết chặt, cán bộ quản giáo và cảnh sát bảo vệ lao theo áp sát.

Thành điên cuồng chống trả nhưng chỉ trong tích tắc, những thế võ điêu luyện của tổ truy bắt đã quật ngã, khóa chặt tay kẻ trốn chạy. Nguyễn Tấn Thành đang chấp hành án 18 năm tù về các tội giết người, cố ý gây thương tích, cướp tài sản. Trước đó, Thành từng ba lần đi tù vì nhiều tội danh khác nhau.

Phía sau hành vi bỏ trốn là một câu chuyện tâm lý. Qua kiên trì tìm hiểu, quản giáo nhận thấy Thành bị mất ngủ kéo dài, rối loạn hành vi, mặc cảm vì không được giảm án, không có người thân thăm nuôi. Một cuộc vượt ngục bất thành, truy bắt nóng thành công nhưng cũng là một lát cắt tâm lý được làm rõ. Ba tháng sau, Thành bị tuyên phạt thêm 18 tháng tù về tội trốn khỏi nơi giam.

Tháng 8-2023, trời mưa như trút nước. Hồ Văn Đặng, phạm nhân mang án cố ý gây thương tích, lợi dụng sơ hở lẩn vào màn mưa. 200 cảnh sát lập tức được tung vào rừng. Sau bảy tiếng đồng hồ truy xét từng lùm cây, vách đá, Đặng bị lôi ra từ một hốc cây rậm rạp, run rẩy tra tay vào còng số 8.

Hồ Văn Đặng bị bắt sau 7 giờ bỏ trốn.

Hay phạm nhân Đinh Viết Dũng (án 15 năm tù về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản) đã vẽ ra kế hoạch tẩu thoát hoàn hảo. Sáng 10-11-2022, Dũng xin đi vệ sinh rồi lặn mất tăm vào rừng sâu, tìm cách trốn về TP.HCM, thay hình đổi dạng.

Lệnh truy nã toàn quốc lập tức được Đại tá Lê Bá Thụy, Giám thị trại giam lúc đó, phát đi. Hàng trăm trinh sát hóa trang tỏa đi khắp Bình Thuận, Vũng Tàu, Đồng Nai, TP.HCM.

Ngày 24-11-2022, khi Dũng đang ở một quán cà phê tại quận Tân Phú (TP.HCM), lực lượng trinh sát Z30D bất ngờ xuất hiện tóm gọn kẻ đào tẩu sau 14 ngày truy vết căng thẳng.

Bà Phạm Thị Phúc, Phó Bí thư Tỉnh ủy Lâm Đồng, trao bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng đến giám thị, các phó giám thị trại giam Z30D.

Những cuộc truy xét ấy không chỉ là phản xạ nghiệp vụ mà còn là bản lĩnh thép của lực lượng cảnh sát bảo vệ. Tuy nhiên đó mới chỉ là phần nổi của tảng băng.

Ngoài bắt nóng phạm nhân trốn trại, lực lượng tại Z30D còn phối hợp bắt giữ các đối tượng truy nã đặc biệt từ các trại khác đào thoát; bắt giữ những người liều lĩnh xâm nhập, mang súng quân dụng vào khu vực quản lý để trồng cần sa…

Một thế giới khác phía sau song sắt, nơi mỗi ngày đều tiềm ẩn những tình huống không thể lường trước.

50 năm cảm hóa những mảnh đời lầm lỗi

Trải qua nửa thế kỷ với nhiều thăng trầm, Trại giam Z30D đã gánh vác sứ mệnh vinh quang. Phía sau cánh cổng sắt không chỉ có kỷ luật nghiêm minh mà còn đong đầy những giá trị nhân văn.

Dịp Tết, mâm cơm của phạm nhân được cải thiện gấp năm lần ngày thường với đầy đủ bánh tét, thịt kho, cá lóc. Họ được tham gia hội thi Táo quân, bày mâm ngũ quả, cùng lắng đọng trong hội nghị gia đình hay hội thi Tiếng hát tình đời.

Hơn 10.000 hồ sơ đã được số hóa cùng hàng trăm lớp xóa mù chữ, học nghề được tổ chức. Hệ thống điện thoại kết nối người thân giúp phạm nhân tìm lại sợi dây liên kết với xã hội.

Xúc động nhất là hình ảnh những đứa trẻ theo mẹ vào trại. Đơn vị đã làm giấy khai sinh, cấp thẻ bảo hiểm y tế và tổ chức Trung thu, Quốc tế thiếu nhi cho các bé. Trại giam cũng phối hợp với Trung tâm bảo trợ xã hội để chăm sóc các cháu trên 36 tháng tuổi nếu người thân không thể nhận nuôi.