Tranh Đông Hồ trước cơ hội bước vào công nghiệp văn hóa
Triển lãm "Vén Lớp Họa Điệp" (Hà Nội) đặt tranh Đông Hồ trong đối thoại với nghệ thuật đương đại, gợi mở hướng khai thác di sản cho công nghiệp văn hóa.



Tranh Đông Hồ thường được nhớ đến qua những hình ảnh như Đám cưới chuột, Đàn lợn âm dương, Vinh hoa - Phú quý, những tác phẩm gắn với đời sống, phong tục và ước vọng của cư dân Đồng bằng Bắc Bộ. Để một bức tranh thành hình, bên cạnh người vẽ mẫu còn có người đục ván, giã điệp, quấy màu, in nét, phơi tranh rồi mang tranh đi bán. Mỗi công đoạn góp một phần vào sự hoàn chỉnh của tác phẩm.

Vén Lớp Họa Điệp mở rộng góc nhìn ấy khi đặt tranh Đông Hồ bên cạnh các thực hành nghệ thuật đương đại. Những bức tranh dân gian nguyên bản được trưng bày cùng tác phẩm mới của các nghệ sĩ, sử dụng chất liệu từ giấy dó, lụa đến tranh kỹ thuật số và tượng thạch cao. Các hình tượng quen thuộc được diễn giải theo những cách mới, trong khi người xem có thể trực tiếp quan sát, tương tác với tác phẩm và tiếp cận những câu chuyện về phụ nữ, vai trò của mỗi cá nhân trong cộng đồng.


Triển lãm cũng nhìn rộng hơn vào những công việc góp phần duy trì nghề nhưng thường không xuất hiện trong một bức tranh. Lo cơm nước, chăm sóc người thân, dọn dẹp hay vun vén đời sống gia đình có thể đứng ngoài các công đoạn làm tranh, nhưng tạo điều kiện để những người trực tiếp làm nghề có thể tiếp tục công việc của mình. Từ đó, Vén Lớp Họa Điệp đặt câu chuyện về lao động chăm sóc vào cùng mạch với di sản, nghệ thuật và đời sống gia đình.

Chia sẻ với Tạp chí Tri thức - Znews, bà Mai Quỳnh Anh, Quản lý dự án Nhà Nhiều Cột, cho biết bình đẳng giới là chủ đề được dự án theo đuổi lâu dài, thông qua việc nhìn lại những khuôn mẫu giới trong đời sống. “Giới nằm trong tất cả các câu chuyện đời sống. Tranh Đông Hồ cũng vậy, phía sau một bức tranh có rất nhiều lao động nhưng những công việc ấy ít khi được đưa lên. Chính cấu trúc làm tranh Đông Hồ tạo ra một điểm tiếp cận gần gũi để đưa câu chuyện giới vào di sản. Bên cạnh những người trực tiếp làm tranh, còn có nhiều công việc duy trì đời sống gia đình và tạo điều kiện để nghề được tiếp nối”, bà chia sẻ.


Cách tiếp cận này được thể hiện qua việc đặt tranh dân gian nguyên bản cạnh các tác phẩm đương đại. Các nghệ sĩ sử dụng giấy dó, lụa, tranh kỹ thuật số, tượng thạch cao và nhiều hình thức thể hiện khác để diễn giải những chủ đề như hình tượng phụ nữ, vai trò của mỗi cá nhân trong cộng đồng và những câu chuyện nằm sau một tác phẩm. Công chúng có thể quan sát, tương tác với tác phẩm và tự hình thành cách đọc của mình.

Với ông Lê Quang Bình, Giám đốc ECUE và Điều phối mạng lưới VGEM, câu chuyện của tranh Đông Hồ đặt ra một bài toán rộng hơn bảo tồn một làng nghề. Đó là làm thế nào để những giá trị sẵn có của di sản trở thành nguồn lực cho công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.

Chia sẻ với Tạp chí Tri thức - Znews, ông Lê Bình cho biết tranh Đông Hồ từng có thị trường ở Đông Âu, nhưng bối cảnh sử dụng tranh đã thay đổi. Giờ đây, thay vì chỉ nhìn ở việc mua bán tranh, cần mở rộng cách tiếp cận sang những sản phẩm mới được lấy cảm hứng từ di sản. “Thị trường mua bán trực tiếp tranh Đông Hồ cổ và những tác phẩm mới sáng tác chỉ là một phần. Dư địa lớn hơn nằm ở việc khai thác tranh Đông Hồ như một chất liệu để sáng tạo những sản phẩm mới mang giá trị văn hóa và truyền thống”, ông nhấn mạnh.


Hướng đi này có thể bắt đầu từ những ứng dụng gần với đời sống. Họa tiết Đông Hồ có thể được các doanh nghiệp và nhà thiết kế đưa lên văn phòng phẩm, cốc, đồ trang trí hoặc những sản phẩm khác. Khi đó, di sản trở thành chất liệu để tạo ra sản phẩm mới, thay vì chỉ tồn tại trong hình thức tranh truyền thống.

Theo ông Bình, điều này cũng mở ra một vai trò khác cho nghệ sĩ và những người làm sáng tạo. Họ có thể tham gia vào quá trình diễn giải di sản, tìm kiếm những cách sử dụng mới và tạo ra những sản phẩm phù hợp với thị trường hiện tại.

“Điều quan trọng là làm sao để các nghệ sĩ, những người làm sáng tạo, trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa và mỹ thuật công nghiệp có thể tham gia vào quá trình này”, ông nói. Khi nghệ nhân có cơ hội gặp gỡ và làm việc cùng nghệ sĩ, những ý tưởng mới có thể hình thành từ sự kết nối giữa truyền thống và đương đại. Vén Lớp Họa Điệp mở cửa miễn phí 8-20h ngày 16-29/11 tại Hội quán Phúc Kiến, 40 Lãn Ông (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội).


