Trao cơ hội cho con trưởng thành

Phóng viên: Thưa ông, nhiều gia đình hiện nay có xu hướng bao bọc, quyết định thay con và muốn con đi theo con đường mình lựa chọn. Theo ông, ranh giới giữa “yêu thương” và “kiểm soát” con nằm ở đâu?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Ranh giới ấy thực ra vô cùng mong manh nhưng lại phản ánh hai triết lý sống hoàn toàn trái ngược. Nó nằm ở mục đích cốt lõi và phương thức ứng xử của cha mẹ. Yêu thương đích thực là hành trình trao quyền, vun bồi cho con đủ năng lực, bản lĩnh để tự đứng vững trên đôi chân của chính mình. Trái lại, kiểm soát là việc nhân danh tình yêu để buộc con phải sống, phải loay hoay trong nỗi sợ hãi, sự kỳ vọng dở dang hoặc những ước mơ chưa trọn vẹn của chính người lớn.

Tiến sĩ, chuyên gia tâm lý học Đào Trung Hiếu.

Nhiều bậc phụ huynh nhân danh sự an toàn để bao bọc con, nhưng bản chất sâu xa của việc đó đôi khi không xuất phát từ việc con thực sự yếu đuối, mà bắt nguồn từ nỗi sợ của người lớn: sợ con vấp ngã, sợ con chọn sai, và sợ chính mình mất đi vị thế ảnh hưởng đối với đứa trẻ. Nhưng cuộc đời là một chuỗi những trải nghiệm thực tế. Một đứa trẻ sống trong môi trường an toàn, ít va chạm với thử thách sẽ không bao giờ học được cách tự đề kháng, tự bảo vệ và tự chịu trách nhiệm.

Cha mẹ có thể dìu dắt con qua một chặng đường, nhưng tuyệt đối không thể nắm tay đi thay con đến trọn cuộc đời. Yêu thương chân chính không phải là tước đi quyền lựa chọn của con, mà là thắp lên cho con ánh sáng để nhận biết đúng - sai, hỗ trợ con lường trước rủi ro, và trên hết là tôn trọng quyền được tư duy, được trải nghiệm, thậm chí được quyền sai lầm để tự trưởng thành.

Phóng viên: Trong xã hội hiện đại, trẻ cần được hình thành năng lực tự quyết và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Theo ông, cha mẹ nên bắt đầu “trao quyền” cho con từ những việc gì và ở độ tuổi nào?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Trao quyền cho con không phải là một quyết định bộc phát khi con đã lớn, mà là một tiến trình giáo dục liên tục, được bắt đầu từ rất sớm, đi từ những việc nhỏ nhất và nâng dần cấp độ theo từng độ tuổi. Ngay khi còn nhỏ, trẻ cần được tập trao quyền từ những lựa chọn đơn giản: tự chọn bộ quần áo mình mặc, món đồ chơi mình thích, hay cách bài trí góc học tập của mình. Đi kèm với quyền lựa chọn là trách nhiệm tương ứng: tự thu dọn đồ chơi, giữ đúng lời hứa, làm việc nhà phù hợp với sức mình. Những việc tưởng chừng rất nhỏ ấy lại đặt nền móng tâm lý cực kỳ quan trọng: giúp trẻ sớm định hình ý thức về bản thể, cảm nhận được tiếng nói, vị thế của mình trong gia đình và dần hình thành thói quen có trách nhiệm với hành vi của bản thân.

Để trẻ tự lập những việc nhỏ trong cuộc sống sẽ giúp trẻ hình thành tính chủ động và trách nhiệm ngay từ sớm.

Khi trẻ bước vào lứa tuổi thiếu niên, giai đoạn khẳng định cái tôi thì phạm vi trao quyền cần được mở rộng hơn. Lúc này, cha mẹ nên để con tự chủ trong việc chọn môn học thế mạnh, đăng ký các hoạt động ngoại khóa, tự quản lý một khoản tiền tiêu cá nhân, học cách ứng xử trên không gian mạng và từng bước tham gia vào quá trình định hướng nghề nghiệp.

Điều quan trọng nhất mà cha mẹ trao cho con ở giai đoạn này không chỉ là “quyền được chọn”, mà chính là “phương pháp chọn”. Đó là dạy con cách chủ động thu thập thông tin, biết phân tích lợi ích và rủi ro, biết tìm kiếm sự tham vấn khi bế tắc và sẵn sàng chấp nhận hệ quả do quyết định của mình. Trẻ cần được phép “sai” trong những việc còn phạm vi sửa chữa, để không phải trả giá đắt khi bước ra đời thực.

Phóng viên: Trao quyền và tôn trọng không đồng nghĩa với việc buông lỏng hay buông xuôi. Vậy làm thế nào để cha mẹ vừa tạo dựng khoảng không gian tự do cho con, vừa duy trì được những giới hạn cần thiết để con không bị lệch chuẩn?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Trao quyền không phải là trao sự tự do vô điều kiện. Một gia đình lành mạnh cần có những giới hạn rõ ràng: Không nói dối, không bạo lực, không vi phạm pháp luật, không sử dụng chất gây nghiện, không để mình rơi vào nguy cơ bị xâm hại và không xâm phạm quyền, lợi ích của người khác... Đó là những nguyên tắc bảo vệ con, không phải công cụ để kiểm soát con.

Trong khuôn khổ ấy, cha mẹ nên đối thoại thay vì ra lệnh. Thay vì hỏi “vì sao con không nghe lời?”, hãy hỏi “con đang muốn gì, con đã nghĩ đến hậu quả chưa, nếu có rủi ro thì con sẽ xử lý ra sao?”. Cách hỏi đó vừa giữ được quyền làm cha mẹ, vừa rèn cho con năng lực tự suy nghĩ.

Kỷ luật có hiệu quả nhất khi trẻ hiểu lý do của giới hạn, nhìn thấy sự nhất quán của cha mẹ và biết rằng, dù mắc lỗi, con vẫn có nơi để quay về nói thật. Giám sát có thể giữ con trong tầm mắt; chỉ có niềm tin và đối thoại mới giữ được con trong sự kết nối.

Phóng viên: Trong thực tế, không ít cha mẹ rất khó chấp nhận khi con lựa chọn một ngành học, nghề nghiệp, cách sống hoặc hướng đi khác với kỳ vọng của gia đình. Theo ông, cha mẹ cần thay đổi tư duy như thế nào để chuyển từ vị trí “người quyết định thay con” sang “người đồng hành cùng con”?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Nút thắt lớn nhất mà các bậc cha mẹ cần tự tháo gỡ, đó là tâm lý coi con cái như một “dự án nối dài” để thực hiện hộ những ước mơ dở dang của đời mình. Mỗi đứa trẻ là một thể trạng độc lập, mang những phẩm chất, khí chất, năng lực và sinh ra trong một bối cảnh thời đại hoàn toàn khác biệt với thế hệ trước. Nghề cha mẹ cho là an toàn chưa chắc đã phù hợp. Điều cần thiết là nhìn vào năng lực thật, mức độ cam kết và con đường phát triển cụ thể của con.

Những bà mẹ người Dao thôn Xà Phìn, xã Thanh Thủy chuẩn bị trang phục cho con tham dự lễ hội Mùa vàng.

Đồng hành không có nghĩa là chiều theo mọi lựa chọn. Cha mẹ vẫn phải thẳng thắn chỉ ra những điểm thiếu thực tế, yêu cầu con chuẩn bị nghiêm túc và có phương án dự phòng. Nhưng thay vì dùng quyền uy để dập tắt lựa chọn, hãy cùng con kiểm chứng lựa chọn ấy bằng thông tin, trải nghiệm và kế hoạch.

Một người con trưởng thành, thành công không nhất thiết phải bước đi trên con đường thảm đỏ do cha mẹ vạch sẵn. Thành công lớn nhất của giáo dục gia đình là khi đứa trẻ biết rõ mình là ai, đang đi đâu, vì sao mình lựa chọn con đường đó và có đủ bản lĩnh, sự dũng cảm để điều chỉnh hướng đi khi gặp thất bại.

Phóng viên: Nếu được gửi một thông điệp ngắn gọn và cốt lõi nhất đến các bậc phụ huynh đang loay hoay trong vòng xoáy bao bọc con, ông sẽ chia sẻ điều gì để tình yêu thương thực sự trở thành bệ phóng vững chắc cho trẻ?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Tôi chỉ muốn gửi tới các bậc làm cha, làm mẹ một thông điệp chân thành: “Đừng yêu con theo cách làm con yếu đi”. Hãy trao cho con một mái nhà ấm áp, tràn ngập tình yêu thương để làm cội nguồn an toàn trở về, nhưng đồng thời hãy trao cho con đôi cánh và khoảng trời rộng lớn để con tự bước, tự va chạm và tự sửa mình. Hãy hiện diện như một điểm tựa tinh thần khi con cần, chứ đừng hiện diện để làm thay, sống hộ cuộc đời của con. Hãy dạy con biết sợ điều sai, biết tôn trọng người khác, biết chịu trách nhiệm nhưng cũng để con cảm nhận rằng gia đình luôn là nơi con có thể nói thật, kể cả khi con thất bại.

Mục tiêu của nghệ thuật nuôi dạy con không phải là có một đứa trẻ luôn vâng lời mà là có một người trưởng thành biết làm chủ cuộc đời, biết chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình và vẫn giữ được nhân cách tử tế.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Tiến sĩ!