Trao quyền để thanh thiếu niên chủ động chăm sóc sức khỏe

Báo Hànộimới trao đổi với bà Lê Quỳnh Lan, Giám đốc Quốc gia Plan International Việt Nam, về định hướng này trong Chương trình Sức khỏe Thanh thiếu niên Việt Nam.

Bà Lê Quỳnh Lan, Giám đốc Quốc gia Plan International Việt Nam. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Sau hơn 7 năm triển khai tại Việt Nam, đâu là những thay đổi trong nhu cầu sức khỏe của thanh thiếu niên khiến Plan International phải điều chỉnh chương trình?

Qua hai giai đoạn, chúng tôi nhận thấy nhu cầu của thanh thiếu niên thay đổi khá nhanh. Bên cạnh sức khỏe thể chất, các em ngày càng quan tâm đến sức khỏe tinh thần, bình đẳng giới, môi trường sống và những tác động của biến đổi khí hậu. Các vấn đề này không tách rời mà có thể cùng ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

Một bài học quan trọng khác là thay đổi chỉ có thể bền vững khi thanh thiếu niên được tham gia thực chất vào quá trình học tập, truyền thông và những quyết định liên quan đến sức khỏe của mình. Đồng thời, nhà trường, gia đình, ngành y tế, chính quyền địa phương và các bên liên quan cần phối hợp để tạo ra môi trường hỗ trợ phù hợp.

Vì vậy, trong giai đoạn 2026-2029, chương trình chú trọng hơn việc giúp thanh thiếu niên chủ động chăm sóc sức khỏe, đưa ra lựa chọn phù hợp và tham gia vào các sáng kiến tại trường học, cộng đồng.

Plan International cho rằng thanh thiếu niên cần được tham gia thực chất vào học tập, truyền thông và quyết định về sức khỏe của mình. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Vì sao phòng ngừa bệnh không lây nhiễm vẫn là trọng tâm, trong khi chương trình đồng thời mở rộng sang sức khỏe tinh thần, bình đẳng giới và biến đổi khí hậu?

Chúng tôi nhìn nhận sức khỏe thanh thiếu niên theo hướng toàn diện. Một người trẻ khỏe mạnh không chỉ là người không mắc bệnh, mà còn cần có sức khỏe tinh thần tốt, được sống trong môi trường an toàn, bình đẳng và có điều kiện phát triển.

Áp lực học tập, môi trường số, bất bình đẳng giới hay biến đổi khí hậu đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Trong khi đó, nhiều yếu tố nguy cơ dẫn tới bệnh không lây nhiễm cũng hình thành từ sớm.

Theo WHO, bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 80% số ca tử vong tại Việt Nam. Việc trang bị kiến thức và kỹ năng phòng ngừa vì thế cần bắt đầu từ khi còn trẻ, thay vì chờ đến khi bệnh xuất hiện.

Giai đoạn mới hướng tới giúp thanh thiếu niên nhận diện các yếu tố nguy cơ, chăm sóc sức khỏe tinh thần, xây dựng những mối quan hệ bình đẳng và hiểu rõ hơn tác động của môi trường sống đối với sức khỏe.

Chương trình đặt người trẻ vào vị trí chủ động hơn như thế nào, thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức về sức khỏe?

Một nguyên tắc quan trọng là trẻ em và thanh thiếu niên có quyền được lắng nghe, được tham gia vào những quyết định ảnh hưởng đến cuộc sống của mình.

Trong giai đoạn 2026-2029, các em sẽ trực tiếp đề xuất, thiết kế và triển khai một số sáng kiến. Chương trình dự kiến hỗ trợ 7 sáng kiến truyền thông tại trường học và 2 nghiên cứu do sinh viên dẫn dắt về sức khỏe học đường và biến đổi khí hậu.

Qua đó, người trẻ có cơ hội phát triển kỹ năng lãnh đạo, nghiên cứu và truyền thông. Những kết quả, đề xuất từ các nghiên cứu cũng có thể được chia sẻ với cơ quan quản lý giáo dục để đóng góp thêm góc nhìn từ chính học sinh, sinh viên đối với các vấn đề y tế trường học.

Để người trẻ có thể thực sự chủ động, nhà trường cần thay đổi môi trường hỗ trợ ra sao?

Điều các em cần trước hết là một môi trường an toàn, thân thiện, nơi có người sẵn sàng lắng nghe và các em cảm thấy yên tâm khi tìm kiếm sự hỗ trợ. Vì vậy, bên cạnh làm việc với thanh thiếu niên, chương trình cũng chú trọng nâng cao năng lực cho giáo viên, cán bộ nhà trường, nhân viên y tế và gia đình.

Sự phối hợp giữa các bên cần giúp học sinh, sinh viên tiếp cận được thông tin đáng tin cậy, nhận tư vấn phù hợp và biết tìm đến đâu khi gặp vấn đề về sức khỏe thể chất hoặc tinh thần.

Trong giai đoạn 2023-2026, mô hình Y tế trường học thân thiện đã được thí điểm tại 29 trường học ở Hà Nội. Mục tiêu không chỉ là nâng cấp phòng y tế hay bổ sung dịch vụ, mà còn tạo môi trường tôn trọng, lắng nghe và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của học sinh, sinh viên.

Giảng viên, huấn luyện viên đội bóng sinh viên hướng dẫn các cầu thủ trong giờ nghỉ giữa trận, góp phần rèn luyện thể chất và phát triển toàn diện cho người trẻ. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Khi chương trình 2026-2029 kết thúc, bà mong muốn điều gì được duy trì tại trường học và cộng đồng?

Điều chúng tôi mong muốn không phải là số lượng hoạt động đã thực hiện, mà là những thay đổi có thể tiếp tục được duy trì.

Chúng tôi kỳ vọng thanh thiếu niên tự tin hơn trong chăm sóc sức khỏe, chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi cần và mạnh dạn lên tiếng về những vấn đề mình quan tâm. Các trường học cũng cần duy trì những cơ chế hỗ trợ hiệu quả, từ giáo dục sức khỏe, y tế trường học thân thiện đến không gian để học sinh, sinh viên tham gia đóng góp ý kiến.

Về lâu dài, chúng tôi mong những kinh nghiệm từ chương trình góp phần xây dựng môi trường y tế trường học lấy học sinh làm trung tâm, trong đó sức khỏe thể chất, tinh thần và sự tham gia của thanh thiếu niên đều được coi trọng.