Trao truyền di sản cho thế hệ trẻ: Từ giữ gìn đến sáng tạo giá trị mới

Để người trẻ trở thành chủ thể tiếp nối di sản

Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể không chỉ là lưu giữ những giá trị đã có, mà quan trọng hơn là duy trì môi trường thực hành trong chính cộng đồng nắm giữ di sản, để những tri thức, kỹ năng và giá trị văn hóa tiếp tục được chuyển giao giữa các thế hệ.

Sinh viên ĐH Quốc gia HN trải nghiệm tại Trung tâm Bảo tồn Tranh dân gian Đông Hồ. Ảnh: Trần Hoài

Theo TS Trần Hoài, Trưởng bộ môn Di sản học, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, để người trẻ thực sự tham gia vào quá trình này, trước hết cần tạo môi trường cho họ tiếp xúc và sáng tạo từ di sản. Bên cạnh việc hiểu giá trị của di sản, thanh niên cần được trang bị kiến thức về những nguyên tắc bảo vệ và phát huy di sản.

Đặc biệt, nhiều tri thức không chỉ có thể tiếp nhận qua sách vở mà cần được học trực tiếp từ những người đang nắm giữ và thực hành di sản. Vì vậy, theo TS Trần Hoài, các chương trình về di sản cần tạo điều kiện để thanh niên, sinh viên thường xuyên tiếp xúc với nghệ nhân, trải nghiệm tại các không gian thực hành như làng nghề.

TS Trần Hoài chia sẻ về vai trò của người trẻ trong trao truyền và sáng tạo từ di sản. Ảnh: VNU-SIS

Tại Việt Nam, câu chuyện của tranh dân gian Đông Hồ cho thấy sáng tạo không nhất thiết đối lập với bảo tồn. Từ một nghề từng được nhiều hộ gia đình thực hành, Đông Hồ hiện chỉ còn một số ít gia đình nghệ nhân duy trì nghề. Thị trường thu hẹp, người trẻ ít tham gia và nguồn nguyên liệu tự nhiên ngày càng khó khăn đang đặt ra những thách thức cho việc trao truyền. Trước thực tế đó, các nghệ nhân không chỉ phục hồi ván khắc cổ, truyền nghề mà còn phát triển mẫu mã, sản phẩm mới, xây dựng không gian trải nghiệm, tham gia triển lãm và phát triển du lịch di sản.

Nếu ở Đông Hồ, sáng tạo đang góp phần tìm thêm hướng đi để duy trì một nghề truyền thống, thì tại Bát Tràng, sự kết nối giữa di sản với thị trường và du lịch đã mở ra nhiều không gian phát triển mới. Nghề gốm được tiếp nối qua các dòng họ, nghệ nhân và hộ sản xuất, đồng thời không ngừng đổi mới thiết kế để thích ứng với nhu cầu đương đại. Du lịch cộng đồng, trải nghiệm làm gốm, ẩm thực, diễn giải số hay kinh tế ban đêm cũng tạo thêm những cách thức để nghề truyền thống hiện diện trong đời sống hôm nay.

Sáng tạo để di sản tiếp tục được trao truyền

Từ thực tiễn các làng nghề, có thể thấy bảo tồn và sáng tạo ngày càng gắn kết trong quá trình đưa di sản vào đời sống. Sự phát triển của công nghiệp văn hóa cũng mở ra những phương thức mới để nghề thủ công kết nối với thiết kế, thời trang, du lịch và thị trường, qua đó tạo thêm sinh kế cho cộng đồng và cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận tri thức truyền thống.

Theo bà Cha Boyoung, Giám đốc Văn phòng Hợp tác và Mạng lưới, Trung tâm Mạng lưới và thông tin quốc tế về di sản văn hóa phi vật thể ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương dưới sự bảo trợ của UNESCO (ICHCAP), thế hệ trẻ giữ vai trò đặc biệt đối với sức sống lâu dài của di sản. "Thế hệ trẻ chính là tương lai của di sản văn hóa. Nếu không có họ, hoặc nếu họ không có mong muốn tiếp nối và trao truyền, thì di sản sẽ khó có tương lai", bà nhấn mạnh. Bởi vậy, việc trao truyền không chỉ đặt ra yêu cầu thu hút người trẻ, mà còn cần giúp họ hiểu đúng những giá trị được kế thừa. Theo bà Cha Boyoung, thế hệ trẻ cần được học hỏi một cách đầy đủ để có thể tiếp tục chuyển giao những giá trị văn hóa cho thế hệ sau.

Cùng với những phương thức truyền dạy trực tiếp, công nghệ số đang tạo thêm những con đường để người trẻ tiếp cận và kể câu chuyện về di sản. Từ mạng xã hội đến các hình thức diễn giải số, công nghệ không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận công chúng mà còn có thể trở thành cầu nối giữa các thế hệ.

Từ trải nghiệm của một người trẻ quan tâm đến lĩnh vực này, Tạ Tuấn Hưng cho rằng công nghệ có ý nghĩa quan trọng bởi đã trở thành một phần trong đời sống hằng ngày của thế hệ trẻ. Mạng xã hội và các phương tiện truyền thông giúp họ tìm hiểu, chia sẻ những câu chuyện về di sản, đồng thời tạo điều kiện để những người trẻ cùng hoạt động trong lĩnh vực này kết nối với nhau. "Bản thân tôi cũng đang tích cực tham gia các hoạt động bảo vệ di sản. Qua đó, chúng tôi có cơ hội học hỏi, trao đổi kinh nghiệm và mở rộng mạng lưới những người trẻ cùng quan tâm đến bảo tồn di sản", Tạ Tuấn Hưng chia sẻ.

Thế hệ trẻ tiếp nhận và sáng tạo từ những giá trị di sản. Ảnh: VNU-SIS

Dù phương thức tiếp cận và trao truyền đang thay đổi, cộng đồng vẫn cần giữ vị trí trung tâm, không chỉ với tư cách người nắm giữ tri thức mà còn là chủ thể tham gia sáng tạo, ra quyết định và thụ hưởng những giá trị được tạo ra từ chính di sản của mình.

Trao truyền di sản vì thế không phải là trao lại cho người trẻ một truyền thống bất biến, mà là trao cho họ tri thức, kỹ năng và cơ hội tham gia. Từ nền tảng được kế thừa, thế hệ trẻ có thể tiếp tục sáng tạo, đưa di sản vào đời sống hôm nay và tạo nên những giá trị mới cho tương lai.