Trẻ em vào lớp 1 hôm nay sẽ làm gì trong thế giới việc làm năm 2045?

Học sinh vùng cao - Ảnh: Hà Ly

Nhận diện bức tranh lao động năm 2045

Lịch sử chứng minh, mỗi cuộc cách mạng công nghiệp đều xóa bỏ nhiều công việc cũ và tạo ra những nhu cầu mới. Thế nhưng, bước sang năm 2045 - dấu mốc 100 năm thành lập nước, tốc độ thay đổi có thể diễn ra mạnh mẽ hơn, tác động trước hết đến những nhóm nghề có tính chất lặp lại, thao tác cơ học hoặc được quy chuẩn hóa theo công thức.

Theo chuyên gia giáo dục, TS. Vũ Thu Hương (nguyên giảng viên ĐH Sư phạm Hà Nội, Trung tâm Cá siêu quậy), những công việc tính toán thủ công như kế toán hay kiểm toán truyền thống có nguy cơ thu hẹp mạnh khi hệ thống tài chính ngày càng được tích hợp trên nền tảng số. Khi ấy, chỉ cần nhập dữ liệu đầu vào, máy tính có thể tự động đưa ra kết quả phân tích mà không cần sự can thiệp của một lượng lớn nhân sự.

TS. Vũ Thu Hương

Sự thay đổi này đã hiện hữu ở nhiều lĩnh vực đời sống. Các trạm thu phí không dừng gần như loại bỏ vị trí nhân viên soát vé. Tại nhiều tòa nhà, lực lượng bảo vệ cũng được giảm bớt để chuyển sang vận hành, giám sát dữ liệu thông qua hệ thống camera thông minh.

Nhìn rộng ra bức tranh lao động toàn cầu, hàng loạt vị trí quen thuộc cũng đang đứng trước áp lực từ AI và tự động hóa. Thư ký văn phòng, nhân viên nhập liệu, giao dịch viên ngân hàng hay thu ngân có thể được hỗ trợ hoặc thay thế bởi các công cụ tự động đọc hồ sơ, ngân hàng số và hệ thống thanh toán tự động. Ngay cả tổng đài viên tư vấn tuyến đầu hay dịch thuật viên cơ bản cũng đối mặt với sức ép lớn khi các chatbot AI ngày càng thông minh.

Ở những công việc từng đòi hỏi chuyên môn như lập trình viên cấp thấp hay nhân sự rà soát lỗi phần mềm, AI thế hệ mới đã có thể tự viết mã lệnh và phát hiện sai sót thông qua những yêu cầu bằng ngôn ngữ tự nhiên. Trong khi đó, sự phát triển của xe tự lái, drone giao hàng và robot kho bãi cũng đang làm thay đổi nhu cầu đối với tài xế xe tải và công nhân bốc xếp truyền thống. Dẫu vậy, công nghệ chưa bao giờ triệt tiêu hoàn toàn cơ hội việc làm mà thường dịch chuyển nhu cầu lao động sang những lĩnh vực mới.

TS. Vũ Thu Hương cho biết, sự phát triển mạnh mẽ của máy móc cũng kéo theo những áp lực mới về tâm lý, môi trường sống và sức khỏe. Thị trường lao động năm 2045 có thể chứng kiến sự phát triển của các lĩnh vực y tế chuyên xử lý những vấn đề sức khỏe phát sinh từ quá trình tương tác ngày càng sâu với máy móc, cùng các ngành tâm lý học và chăm sóc sức khỏe tinh thần, giúp con người tìm lại sự cân bằng trong một xã hội công nghệ đầy biến động.

Cùng với đó, khi không gian sống của con người vươn xa vào vũ trụ hay tiến sâu xuống lòng đại dương, các ngành khoa học thám hiểm có thể trở thành những lĩnh vực mới. Công nghệ sinh học và các ngành nghiên cứu, xử lý hiểm họa môi trường cũng giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển và sinh tồn của nhân loại, từ tái tạo các bộ phận cơ thể, bảo tồn các giống loài trước nguy cơ tuyệt chủng đến bảo vệ Trái Đất trước những tác động của biến đổi khí hậu.

Những khoảng trống cần lấp đầy

Trước sự bùng nổ của công nghệ, không ít người lo ngại viễn cảnh máy móc sẽ vượt qua con người. Tuy nhiên, nguyên lý hoạt động của các thuật toán AI hay cỗ máy hiện đại vẫn dựa trên dữ liệu và những yêu cầu do con người đưa ra. Theo TS. Vũ Thu Hương, nếu thiếu dữ liệu đầu vào hoặc yêu cầu điều khiển từ con người, máy móc cũng chỉ là những công cụ vô tri.

Trong khi đó, điều giúp con người làm chủ sự phát triển chính là ý chí, cảm xúc, mong muốn và nhu cầu tự thân. Những kỳ tích hay biến cố trong lịch sử nhân loại đều bắt nguồn từ mong muốn và ý chí của con người chứ không phải từ máy móc.

Sự thấu cảm, khả năng trăn trở trước các giá trị đạo đức và sự kiên trì theo đuổi mục đích sống chính là những khác biệt quan trọng giữa con người và thuật toán. Vì vậy, nếu giáo dục chỉ chú trọng dạy trẻ tính nhanh, nhớ nhiều, trong khi đây lại là những việc máy tính có thể làm vượt trội, chúng ta có thể vô tình biến con người thành những "cỗ máy" làm những việc mà máy móc đã làm tốt hơn.

Cô, trò Trường Tiểu học Phương Mai (Hà Nội) chào đón năm học mới 2025-2026

Để chuẩn bị cho thế hệ bước vào thị trường lao động trong 2 thập kỷ tới, TS. Vũ Thu Hương cho rằng giáo dục không thể tiếp tục duy trì phương thức đào tạo của thế kỷ trước. Nhìn vào thực tế hiện nay, một khoảng trống lớn là sự thiếu vắng những giờ lao động thực chất trong nhà trường.

Lao động, từ những việc nhỏ ở cấp tiểu học đến những công việc phức tạp hơn ở cấp trung học, không đơn thuần là phân công trực nhật hay dọn dẹp lớp học. Đây còn là phương thức quan trọng để hình thành thói quen, nếp sống và giúp trẻ tìm thấy niềm vui khi tự tay tạo ra giá trị.

Việc thiếu hụt sự rèn luyện này, theo TS. Vũ Thu Hương, góp phần dẫn đến thực tế một bộ phận thanh niên rơi vào trạng thái "3 không" là không học hành, không làm việc và không có nhu cầu phát triển bản thân.

Song hành với đó là sự buông lỏng trong giáo dục đạo đức, làm suy giảm "lá chắn" kiểm soát hành vi, kéo theo nhiều hệ lụy như bạo lực học đường hay việc trẻ tiếp cận quá sớm với những nội dung độc hại. Mặt khác, chương trình học vẫn nặng về lý thuyết, trong khi thời lượng dành cho thực hành và trải nghiệm thực tế còn hạn chế.

Đáng chú ý, việc "hình ảnh hóa" bài học quá mức qua các slide trình chiếu hay video minh họa tưởng như là đổi mới nhưng có thể khiến trẻ trở nên thụ động. Hình ảnh trên màn hình không thể thay thế hoàn toàn những trải nghiệm thực tế, thậm chí có thể làm giảm khả năng tự tưởng tượng và khiến trẻ có cảm giác mình biết nhiều nhưng lại chưa thực sự hiểu sâu.

Cần làm gì khi con vào lớp 1?

Sự chuyển dịch từ "truyền thụ kiến thức" sang "phát triển năng lực" đòi hỏi giáo dục tiểu học phải mạnh dạn đưa trẻ ra khỏi bốn bức tường lớp học, trở về với thiên nhiên và đời sống thực tế. TS. Vũ Thu Hương cho biết, tại nhiều nước châu Âu, giờ học lý thuyết chỉ chiếm khoảng 40-60%. Thời gian còn lại, học sinh tiểu học được rèn tính tự lập qua những chuyến cắm trại, hành trình khám phá thiên nhiên hay các hoạt động trải nghiệm.

Lên trung học, học sinh có thể tiếp cận môi trường thực tế thông qua việc tham gia lao động tại các nhà máy, xưởng sản xuất. Không gian học tập khi ấy không còn gói gọn trong sách vở mà mở rộng thành những buổi nghiên cứu địa lý ngoài tự nhiên, thực hành phân tích ADN trong phòng thí nghiệm hay thưởng thức nghệ thuật tại nhà hát.

"Đặc biệt, học sinh cần được tự tay làm những việc thực tế như nấu ăn, khâu vá, đóng đồ gỗ hay sửa chữa điện nước đơn giản... Bởi chỉ khi lao động bằng chính đôi tay và giọt mồ hôi thật, trẻ mới hình thành tư duy logic, khả năng giải quyết vấn đề và năng lực sinh tồn vững vàng trước mọi biến động", TS. Vũ Thu Hương nhấn mạnh.

Đứng trước thềm năm học mới, thay vì cuốn vào cuộc đua ép con học chữ trước, luyện toán nhanh hay viết chữ đẹp, theo TS. Vũ Thu Hương, phụ huynh nên tập trung bồi đắp nền tảng kỹ năng và đạo đức cho trẻ 6 tuổi. Đầu tư đúng đắn nhất lúc này là thiết lập ranh giới đạo đức, rèn luyện kỹ năng tự phục vụ và nuôi dưỡng tinh thần cống hiến.

Cha mẹ cần dạy trẻ rõ ràng điều gì được làm, điều gì không được làm và nghiêm túc yêu cầu trẻ chịu trách nhiệm khi vi phạm. Kỷ luật chính là khung định hình nhân cách và năng lực tự chủ. Đồng thời, hãy để trẻ tự chăm sóc bản thân, tự bảo vệ mình và chủ động làm những việc nhà vừa sức. Sự tháo vát trong đời sống hằng ngày chính là nền tảng quan trọng để hình thành khả năng sáng tạo và thích ứng.

Cuối cùng, việc cho trẻ tham gia những hoạt động xã hội phù hợp như vẽ tranh cổ động, tuyên truyền giữ gìn trật tự hay các hoạt động vì cộng đồng sẽ giúp trẻ hiểu rằng những hành động nhỏ của mình cũng có thể tạo ra giá trị, từ đó hình thành lối sống có trách nhiệm và mục đích.