Tri ân qua những thước phim lịch sử

Mô hình kỷ niệm giàu cảm xúc

Theo kế hoạch của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, từ ngày 21-28/7, khoảng 190 cụm rạp sẽ đồng loạt tổ chức 1.140 suất chiếu miễn phí, cùng với hệ thống rạp nhà nước, các đội chiếu phim lưu động và nền tảng số TV360, đưa những tác phẩm điện ảnh cách mạng đến nhiều nhóm công chúng khác nhau.

Đây là một thay đổi đáng chú ý nếu nhìn vào lịch sử phổ biến phim cách mạng ở Việt Nam. Trong nhiều năm, dòng phim này chủ yếu xuất hiện tại các đợt sinh hoạt chính trị, trường học, đơn vị quân đội hoặc những tuần phim chuyên đề. Không gian tiếp nhận vì thế cũng mang màu sắc nghi lễ nhiều hơn là trải nghiệm văn hóa.

Lần này, những bộ phim như Đừng đốt, Mùi cỏ cháy, Những người viết huyền thoại, Đường xuyên rừng, Truyền thuyết về Quán Tiên và Bình minh đỏ sẽ được trình chiếu ngay trong các rạp vốn hằng ngày chiếu bom tấn Hollywood, phim hoạt hình Nhật Bản hay các tác phẩm giải trí ăn khách.

Sự thay đổi tưởng như chỉ là địa điểm tổ chức, nhưng thực chất phản ánh một cách tiếp cận mới đối với ký ức lịch sử.

Trong xã hội hiện đại, ký ức tập thể không còn chỉ được lưu giữ ở tượng đài, nghĩa trang hay bảo tàng. Các nhà nghiên cứu văn hóa từ lâu đã chỉ ra rằng, ký ức cũng được nuôi dưỡng thông qua những trải nghiệm văn hóa mà cộng đồng cùng chia sẻ. Điện ảnh là một trong những hình thức giàu sức lan tỏa nhất bởi nó kết hợp hình ảnh, âm thanh, cảm xúc và câu chuyện trong cùng một trải nghiệm.

Có lẽ vì vậy mà nhiều quốc gia đều coi điện ảnh là một phần của văn hóa tưởng niệm. Tại Mỹ, nhiều trường học lựa chọn các tác phẩm như Giải cứu binh nhì Ryan (Saving Private Ryan) hay Bản danh sách của Schindler (Schindler’s List) trong các chương trình giáo dục về Thế chiến II, kết hợp với thảo luận và phân tích lịch sử. Ở Pháp, nhiều rạp phim và viện lưu trữ điện ảnh thường xuyên tổ chức các mùa phim về Chiến tranh thế giới, kháng chiến chống phát xít hay Holocaust vào những dịp kỷ niệm lịch sử. Nhật Bản cũng duy trì nhiều tuần phim về Hiroshima và Nagasaki để khơi gợi đối thoại giữa các thế hệ về chiến tranh và hòa bình.

Danh mục phim miễn phí năm nay được tuyển chọn từ nhiều tác phẩm kinh điển về đề tài chiến tranh cách mạng.

Về hình thức tri ân mới này, TS Hồ Minh Khuê (Viện Hàn lâm KHXH) đánh giá: “Đây thực sự là một thay đổi trong cách xã hội thực hành lòng biết ơn. Trong nhiều năm, hoạt động tri ân chủ yếu được biểu đạt qua các nghi lễ mang tính tưởng niệm như dâng hương, thắp nến hay mít tinh. Những nghi thức ấy vẫn cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, ký ức lịch sử rất khó đi vào đời sống thường nhật của thế hệ trẻ. Điện ảnh có thể mở ra một con đường khác. Một bộ phim không yêu cầu khán giả phải ghi nhớ những con số hay sự kiện, mà đưa họ bước vào số phận của những con người cụ thể. Như vậy, sự đồng cảm được hình thành từ cảm xúc, rồi mới chuyển hóa thành nhận thức”.

Lịch sử gần gũi hơn

Trên thực tế, điện ảnh cách mạng Việt Nam không thiếu những tác phẩm có giá trị như: Cánh đồng hoang, Mẹ vắng nhà, Bao giờ cho đến tháng Mười, Đừng đốt, Mùi cỏ cháy, Những người viết huyền thoại, Địa đạo mặt trời trong bóng tối hay mới đây nhất là Mưa đỏ. Nhiều bộ phim đã giành giải thưởng trong nước và quốc tế, đồng thời để lại dấu ấn trong ký ức nhiều thế hệ khán giả. Thế nhưng, sau khi hoàn thành vòng đời tại rạp hoặc các liên hoan phim, phần lớn tác phẩm lại ít có cơ hội trở lại với công chúng. Trong khi đó, nhiều bộ phim nước ngoài về chiến tranh vẫn liên tục được chiếu lại trên truyền hình, nền tảng trực tuyến hoặc trong các chương trình giáo dục, giúp chúng luôn hiện diện trong đời sống văn hóa.

Tuần phim tưởng niệm nhân 79 năm Ngày Thương binh Liệt sĩ diễn ra từ 21-28/7/2026, ở khoảng 190 cụm rạp, trình chiếu miễn phí 6 bộ phim gồm: Ðừng đốt, Mùi cỏ cháy, Những người viết huyền thoại, Ðường xuyên rừng, Truyền thuyết về Quán Tiên và Bình minh đỏ. Trung bình mỗi ngày sẽ có hai suất chiếu vào lúc 10h và 16h. Ngoài số vé xem phim phát trực tiếp tại quầy vé của rạp trước buổi chiếu từ 3-5 ngày, các rạp sẽ dành 1-2 hàng ghế cho các đối tượng cựu chiến binh, gia đình chính sách… đến xem trực tiếp mà không cần phải lấy vé từ trước.

Sự kiện do Cục Ðiện ảnh, các sở văn hóa, thể thao tỉnh, thành phố, các trung tâm văn hóa, nghệ thuật, Viettel Telecom, Trung tâm Dịch vụ Truyền hình TV360, Trung tâm Ðiện ảnh Quốc gia (NCC), 13 nhà phân phối phim và các đơn vị vận hành rạp chiếu phim trên cả nước đồng tổ chức.

Ở tuần phim năm nay, Ban Tổ chức không chỉ tổ chức các suất chiếu mà còn xây dựng chuỗi hoạt động đồng hành. Sau lễ khai mạc với bộ phim Đừng đốt là chương trình giao lưu giữa khán giả với đạo diễn, diễn viên, nhà sản xuất và gia đình liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Tại Hà Tĩnh, Quảng Trị và nhiều địa phương khác, các buổi chiếu còn gắn với những cuộc gặp gỡ giữa đoàn làm phim, cựu chiến binh và người dân địa phương. Theo đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các hoạt động này nhằm giúp việc thưởng thức điện ảnh gắn với trải nghiệm và đối thoại liên thế hệ, qua đó góp phần lan tỏa giá trị lịch sử và truyền thống yêu nước.

Sau khi bộ phim Đừng đốt chiếu khai mạc sẽ có chương trình giao lưu giữa khán giả với đạo diễn, diễn viên, nhà sản xuất và gia đình liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm.

TS Hồ Minh Khuê cho rằng, cách tiếp cận này phù hợp hơn với thói quen tiếp nhận văn hóa hiện nay. Họ có thể chưa từng trải qua chiến tranh, nhưng vẫn có thể đồng cảm với những số phận cụ thể trên màn ảnh. Một bộ phim hay thường không bắt đầu bằng những khái niệm lớn như lòng yêu nước hay chủ nghĩa anh hùng. Nó bắt đầu từ câu chuyện của một con người, một gia đình, một tình bạn hay một lựa chọn giữa chiến tranh. Chính những câu chuyện ấy khiến lịch sử trở nên gần gũi và dễ ghi nhớ hơn.

“Nếu những khán phòng sáng đèn trong tuần lễ này có thể trở thành điểm khởi đầu cho thói quen tìm đến điện ảnh để hiểu hơn về quá khứ, thì giá trị lớn nhất của chương trình sẽ không nằm ở số lượng suất chiếu hay số lượng vé miễn phí được phát ra. Giá trị ấy nằm ở chỗ điện ảnh đã góp thêm một cách để lịch sử tiếp tục được kể, được lắng nghe và được gìn giữ trong đời sống đương đại”, TS Hồ Minh Khuê nói.

Mỗi suất chiếu không chỉ đưa khán giả đến với một bộ phim mà còn mở ra một cách tiếp cận gần gũi hơn với lịch sử