Trí tuệ nhân tạo: Lằn ranh mong manh giữa tiện ích và sự lệ thuộc

Biểu tượng của OpenAI và ChatGPT. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN

Các khảo sát gần đây tại Nhật Bản cho thấy một xu hướng đáng chú ý: ngày càng nhiều người bắt đầu nhìn nhận AI như bạn bè, chuyên gia tư vấn tâm lý, thầy cô, thậm chí là người thân. Sự thay đổi này phản ánh một bước dịch chuyển trong cách con người định nghĩa mối quan hệ - khi ranh giới giữa tương tác công nghệ và kết nối cảm xúc trở nên mờ nhạt.

Theo khảo sát do công ty Mynavi Corporation thực hiện cuối năm ngoái với hàng trăm người trong độ tuổi từ 18 - 29, nhóm người đi làm cho biết họ thường xem AI như một “chuyên gia tư vấn” với tỷ lệ 21,6%. Các vai trò như “bạn bè” và “giáo viên” theo sau, trong khi những khái niệm thân mật hơn như “người yêu” hay “mẹ” cũng xuất hiện với tỷ lệ đáng kể. Đối với sinh viên, nếu loại trừ những người không so sánh AI với con người, “bạn bè” là lựa chọn phổ biến nhất.

Đáng chú ý, người dùng ngày càng tìm đến AI để xin lời khuyên về các vấn đề cá nhân, từ tình cảm đến các mối quan hệ xã hội. Mynavi Corporation nhận định điều này phản ánh “mức độ gần gũi tâm lý đáng kể”, cho thấy AI đang vượt xa vai trò của một công cụ thuần túy.

Xu hướng này cũng được củng cố với kết quả khảo sát của tập đoàn quảng cáo Dentsu Inc. Trong số người dùng AI từ 10 - 69 tuổi, có tới 64,9% cho biết họ có thể “dễ dàng chia sẻ cảm xúc” với AI - tỷ lệ gần tương đương với bạn thân và thậm chí cao hơn so với cha hoặc bạn đời. Một số người còn đặt tên riêng cho AI, như một cách cá nhân hóa mối quan hệ ngày càng thân mật này.

Các chuyên gia cho rằng hiện tượng trên là kết quả của sự giao thoa giữa tiến bộ công nghệ và những biến đổi xã hội sâu sắc. Ông Hiroaki Sakuma - Giám đốc Hiệp hội quản trị AI - nhận định rằng khi AI ngày càng có khả năng phản hồi phù hợp với từng cá nhân dựa trên dữ liệu tích lũy, người dùng dễ có cảm giác được thấu hiểu - một nhu cầu ngày càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh xã hội hiện đại đối mặt với tình trạng cô đơn gia tăng.

Tuy nhiên, chính sự “thấu hiểu” đó lại tiềm ẩn nguy cơ. Khi AI luôn sẵn sàng lắng nghe, không phán xét và thường đưa ra phản hồi dễ chịu, người dùng có thể dần hình thành sự phụ thuộc về mặt cảm xúc. Theo ông Sakuma, bên cạnh các cơ chế kiểm soát từ phía nhà phát triển, người dùng cần chủ động thiết lập giới hạn, chẳng hạn như tránh tương tác kéo dài hoặc chia sẻ kinh nghiệm sử dụng một cách có trách nhiệm.

Một góc nhìn thận trọng hơn được ông Tasuku Kashiwamura - Giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Kyushu - đưa ra. Ông đặt câu hỏi liệu con người có thể trở nên “nghiện” những phản hồi dễ chịu từ AI đến mức né tránh các tương tác ngoài đời thực - nơi tồn tại sự khác biệt, tranh luận và cả những bất đồng cần thiết. Đặc biệt, với trẻ em - những đối tượng chưa hoàn thiện về nhận thức và khả năng phán đoán - nguy cơ này càng rõ rệt. AI, nếu không được sử dụng đúng cách, có thể trở thành một “tấm gương ảo”, chỉ phản chiếu những gì người dùng muốn nghe, thay vì giúp họ tiếp cận các góc nhìn đa chiều.

Để hạn chế điều này, các chuyên gia nhấn mạnh vai trò chủ động của người dùng trong việc “định hướng” AI, yêu cầu hệ thống không chỉ đồng thuận mà còn đưa ra phản biện khi cần thiết. Nếu không, sự tiện lợi và đồng cảm mà AI mang lại có thể vô tình làm suy giảm những cơ hội kết nối thực sự giữa con người với nhau.