Tội phạm mạng đang chuyển từ hoạt động đơn lẻ sang mô hình tổ chức chuyên nghiệp

Theo Đại tá, TS Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản phương thức và bản chất của các mối đe dọa trên không gian mạng. Nếu như trước đây, tội phạm mạng chủ yếu dựa vào kỹ năng và công cụ truyền thống, hiện nay, AI đã có khả năng tự động hóa các cuộc tấn công với quy mô lớn và mức độ tinh vi chưa từng có.

Đại tá, TS Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao thông tin về việc sử dụng AI trong tấn công mạng.

Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, những xu hướng này không còn là nguy cơ tiềm ẩn, đã hiện hữu rõ ràng. Việt Nam ghi nhận nhiều vụ việc lừa đảo sử dụng tin nhắn giả mạo thương hiệu ngân hàng, các ứng dụng giả mạo nhằm chiếm đoạt tài sản hay các cuộc gọi sử dụng công nghệ giả giọng, giả hình ảnh để tạo lòng tin và yêu cầu chuyển tiền. Đặc biệt, các đối tượng còn giả danh cơ quan chức năng, sử dụng các kịch bản tinh vi, khai thác thông tin cá nhân bị lộ lọt để gây sức ép tâm lý đối với nạn nhân. Những phương thức này cho thấy sự kết hợp ngày càng chặt chẽ giữa công nghệ và thao túng hành vi con người.

Ở góc độ bảo đảm an ninh quốc gia, AI đặt ra nhiều thách thức chiến lược. Đó là vấn đề bảo vệ chủ quyền dữ liệu, vấn đề phụ thuộc vào các nền tảng và công nghệ nước ngoài, cũng như yêu cầu bảo vệ chính các hệ thống AI, vốn đang trở thành mục tiêu tấn công mới. Những thách thức này không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn liên quan chặt chẽ đến thể chế, chính sách và năng lực tự chủ của mỗi quốc gia.

Trong bối cảnh đó, việc tăng cường hợp tác giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế là hết sức cần thiết. Không một quốc gia hay tổ chức nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ các vấn đề đặt ra. “Chúng ta cần xây dựng một hệ sinh thái hợp tác, trong đó có sự chia sẻ thông tin về mối đe dọa, phối hợp trong nghiên cứu, phát triển và triển khai các giải pháp công nghệ tiên tiến”, Đại tá Nguyễn Hồng Quân cho biết.

Trong khi đó, ông Phạm Tiến Dũng, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia nhận định, AI đang làm thay đổi sâu sắc các nguy cơ an ninh mạng toàn cầu. Đặc biệt trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, các hệ thống AI dù nâng cao hiệu quả vận hành nhưng cũng phát sinh những thách thức về tính khó giải thích, khó truy vết và rủi ro lộ lọt thông tin trong quá trình vận hành.

Giải quyết bài toán chiến lược này, các chuyên gia nhấn mạnh việc cần phải cân bằng giữa hai khía cạnh: "Bảo mật cho AI" và "AI cho bảo mật".

Quang cảnh hội thảo.

Đại tá Nguyễn Hồng Quân lưu ý, AI giống như một "bộ não thứ hai" tham gia vào quá trình ra quyết định. Nếu bộ não này bị "đầu độc" dữ liệu dẫn đến kết quả sai lệch, hậu quả sẽ cực kỳ nguy hiểm. Với các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), ông Quân khuyến nghị nên ưu tiên việc sử dụng các công cụ AI an toàn trước khi tính đến việc dùng AI để bảo vệ hệ thống.

Ở chiều ngược lại, AI là công cụ mạnh mẽ để nâng cao năng lực phòng thủ. Bà Rama Palupraman, Chủ tịch khu vực Châu Á Thái Bình Dương và Nhật Bản của Check Point Software cho biết, AI có thể giúp doanh nghiệp tự động điều chỉnh hệ thống và ngăn chặn các cuộc tấn công lừa đảo (phishing) thông minh.

Đồng thời, đại diện Check Point Software cũng chỉ ra 3 mối đe dọa đặc thù mà AI phải đối mặt bao gồm: Rò rỉ dữ liệu, đưa lệnh sai lệch và can thiệp vào quy trình công việc.

Để ứng phó, Chủ tịch khu vực Châu Á Thái Bình Dương và Nhật Bản của Check Point Software đề xuất, doanh nghiệp cần thiết lập mô hình "Zero Trust" (không tin tưởng bất kỳ ai); đảm bảo các tác tử AI chỉ có đặc quyền nhỏ nhất khi tiếp cận dữ liệu.

Dù AI có khả năng xử lý dữ liệu vượt trội, các chuyên gia khẳng định công nghệ này chưa thể thay thế hoàn toàn con người trong lĩnh vực an ninh mạng.

Ông Vũ Duy Hiền, Chánh Văn phòng, kiểm Tổng Thư ký Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cho biết, AI có thể rút ngắn thời gian phân tích dữ liệu từ hàng tuần xuống còn vài giây, nhưng những quyết định mang tính chiến lược hoặc liên quan đến bối cảnh chính trị, đạo đức vẫn cần kinh nghiệm thực chiến của con người. AI chưa thể hiểu được ý đồ sâu xa của kẻ tấn công hay chịu trách nhiệm giải trình cho các quyết định của mình.

Bên cạnh đó, việc lạm dụng AI trong đời sống cũng mang lại rủi ro làm giảm khả năng tư duy độc lập, đặc biệt là ở giới trẻ. Do đó, việc xây dựng một hệ sinh thái AI an toàn không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn phải bắt đầu từ việc giáo dục, hoàn thiện khung chính sách và quản trị rủi ro ngay từ khâu thiết kế.