Trung Quốc biến 'thủ phủ khoai tây' thành trung tâm dữ liệu AI: Gợi mở cho Việt Nam

Trang trại điện gió và nhà máy lưu trữ năng lượng tại thành phố Ô Lan Sát Bố, khu tự trị Nội Mông, miền Bắc Trung Quốc. Ảnh: Tân Hoa xã

Suốt hơn 40 năm, ông Zhang Zhiyong mưu sinh bằng nghề trồng khoai tây trên những vùng đất khô cằn, nhiều nắng và gió ở miền Bắc Trung Quốc. Nhưng giờ đây, một phần ruộng đất của gia đình ông đang nhường chỗ cho những trung tâm dữ liệu. “Chúng tôi chỉ biết làm nghề này”, người nông dân 64 tuổi nói bên chiếc xe bán tải chở khoai tây vừa thu hoạch.

Khoảng 2 năm trước, các nhà phát triển dự án bắt đầu tìm đến làng Shengjiaying, gần khu đô thị Tập Ninh thuộc thành phố Ô Lan Sát Bố, để tìm đất xây dựng trung tâm dữ liệu. Ông Zhang đã nhận hơn 200.000 nhân dân tệ (khoảng 770 triệu đồng) tiền đền bù cho khoảng 0,7 ha trong tổng số hơn 1,3 ha đất canh tác.

Hiện ông chỉ còn trồng khoai tây trên khoảng 670 m2, phần lớn diện tích còn lại được cho những nông dân khác thuê. Dù khoản tiền đền bù giúp ông có thể nghỉ ngơi, song ông vẫn tiếp tục canh tác.

Câu chuyện của ông Zhang phản ánh bước chuyển lớn hơn đang diễn ra tại Ô Lan Sát Bố - nơi từng được biết đến là “thủ phủ khoai tây” của Trung Quốc nhưng nay nổi lên như một trung tâm tính toán phục vụ tham vọng phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) của nước này.

Theo Nhân dân Nhật báo, Ô Lan Sát Bố có sản lượng khoai tây gần 4 triệu tấn mỗi năm, tương đương khoảng 5% tổng sản lượng của Trung Quốc. Tuy nhiên, một ngành công nghiệp mới đang nhanh chóng hình thành tại đây.

Theo Tân Hoa xã, Ô Lan Sát Bố đã ký 109 dự án trung tâm tính toán. Đến tháng 8, các cơ sở phục vụ AI chiếm hơn 90% tổng năng lực tính toán của thành phố này.

Ô Lan Sát Bố cũng nằm trong mạng lưới các trung tâm tính toán quốc gia của Trung Quốc, gắn với chiến lược “Đông số, Tây tính”, nhằm chuyển một phần khối lượng xử lý dữ liệu từ các khu vực phát triển ở phía Đông sang những nơi có quỹ đất và nguồn năng lượng dồi dào hơn.

Từ lợi thế địa lý đến năng lượng xanh

Dự án kết hợp nuôi trồng thủy sản với sản xuất điện Mặt Trời và một trang trại điện gió tại huyện Bảo Ứng, tỉnh Giang Tô, miền Đông Trung Quốc. Ảnh: Tân Hoa xã

Nằm cách Bắc Kinh khoảng 350 km về phía Tây Bắc, Ô Lan Sát Bố có vị trí tương đối thuận lợi khi vừa gần một thị trường công nghệ lớn, vừa nằm trong khu vực có nguồn năng lượng gió và Mặt Trời phong phú.

Khí hậu nơi đây cũng là một lợi thế. Nhiệt độ tương đối thấp cho phép các trung tâm dữ liệu tận dụng không khí bên ngoài để làm mát máy chủ, qua đó giảm nhu cầu sử dụng các hệ thống làm lạnh tiêu tốn nhiều năng lượng và nước.

Ngày 16/10, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã tới thăm Khu Phát triển Công nghệ cao Sát Cáp Nhĩ, nơi tập trung các cơ sở dữ liệu của những tập đoàn công nghệ lớn như Huawei, Alibaba và Apple. Theo truyền thông nhà nước Trung Quốc, ông Tập được báo cáo về phát triển hạ tầng tính toán xanh và nhấn mạnh việc phối hợp giữa năng lực tính toán với nguồn điện và tài nguyên nước.

Sự phát triển của các trung tâm dữ liệu cũng tạo thêm cơ hội kinh doanh cho người dân địa phương. Tại các cụm trung tâm dữ liệu, nhiều hàng quán tạm mọc lên phục vụ công nhân xây dựng. Khi các công trình dần hoàn thiện, nhóm khách hàng cũng chuyển từ công nhân xây dựng sang kỹ sư và nhân viên kỹ thuật.

Nhưng phía sau sự phát triển nhanh chóng đó là một bài toán khó hơn: nguồn nước.

Bài toán nước trong vùng thường xuyên hạn hán

Trang trại điện gió trên biển và trên đất liền tại Bình Đàm, tỉnh Phúc Kiến, đông nam Trung Quốc. Ảnh tư liệu: Tân Hoa xã

Ô Lan Sát Bố nằm trong khu vực từng nhiều lần đối mặt với tình trạng khô hạn. Người dân địa phương cho biết trước đây có những thời điểm thiếu nước đến mức không thể gieo trồng, trong khi các giếng gia đình cũng không phải lúc nào cung cấp đủ nước sinh hoạt.

Cơ sở hạ tầng cấp nước đã được cải thiện đáng kể trong những năm gần đây. Một dự án hoàn thành đầu năm 2023 đã bổ sung 6 giếng, một nhà máy xử lý nước và 45 km đường ống, giúp tăng nguồn cung cho khu vực đô thị trung tâm. Chính quyền địa phương cũng triển khai thêm các dự án cấp nước nông thôn.

Dù vậy, hạn hán vẫn là thách thức thường xuyên. Số liệu giám sát nông nghiệp hồi tháng 5 cho thấy khoảng 491.000 ha đất nông nghiệp tại Ulanqab chịu ảnh hưởng ở các mức độ khác nhau của hạn hán.

Trong bối cảnh đó, việc mở rộng ngành trung tâm dữ liệu đặt ra câu hỏi về khả năng cân đối giữa nhu cầu tính toán và nguồn nước sẵn có.

Theo cơ quan quản lý nước Ô Lan Sát Bố, các doanh nghiệp dữ liệu lớn sử dụng khoảng 1,54 triệu m3 nước trong năm 2025, tương đương 0,33% tổng lượng nước tiêu thụ của thành phố này.

Con số này hiện chưa lớn, nhưng các chuyên gia lưu ý cần nhìn vào tốc độ tăng trưởng của ngành chứ không chỉ lượng nước sử dụng tại một thời điểm.

Làm mát hiệu quả vẫn là yếu tố then chốt

Một trong những cách Ô Lan Sát Bố hạn chế sức ép lên nguồn nước là tận dụng điều kiện khí hậu để giảm nhu cầu làm mát.

Tại trung tâm dữ liệu của UCloud, trong khoảng 8 - 10 tháng mỗi năm, nhiệt độ ngoài trời đủ thấp để hệ thống có thể giảm hoặc ngừng sử dụng thiết bị làm lạnh cơ học và tận dụng không khí bên ngoài để tản nhiệt.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các hệ thống làm mát bằng nước truyền thống, UCloud sử dụng máy làm lạnh bằng không khí kết hợp với các mạch nước lạnh. Doanh nghiệp này cho biết phương thức trên giúp giảm khoảng 92% lượng nước tiêu thụ so với cách làm truyền thống.

Một nghiên cứu công bố hồi tháng 10 cũng cho thấy các trung tâm dữ liệu ở miền Bắc và miền Tây Trung Quốc nhìn chung có cường độ sử dụng nước thấp hơn những khu vực nóng và ẩm ở miền Nam.

Tuy nhiên, khi các máy chủ AI ngày càng mạnh và mật độ thiết bị tăng lên, yêu cầu làm mát cũng thay đổi. UCloud đã bắt đầu triển khai các giá máy chủ làm mát bằng chất lỏng và dự kiến mở rộng công nghệ này.

Theo Phó Giáo sư Wang Yongzhen thuộc Đại học Công nghệ Bắc Kinh, khí hậu mát mẻ và công nghệ tiết kiệm nước mang lại lợi thế, nhưng hiệu quả thực tế cần được đánh giá dựa trên dữ liệu vận hành của từng dự án và điều kiện tài nguyên nước tại từng khu vực.

Hiệu quả đến đâu mới đủ?

Đây cũng là câu hỏi lớn đối với Ô Lan Sát Bố khi quy mô các trung tâm dữ liệu tiếp tục tăng.

“Nếu quy mô các trung tâm dữ liệu và lượng điện tiêu thụ tăng nhanh hơn tốc độ cải thiện hiệu quả, tổng lượng nước tiêu thụ vẫn có thể tăng”, ông Wang nhận định.

Chính quyền địa phương đang tìm cách mở rộng nguồn cung, trong đó có việc tái sử dụng nước thải đã qua xử lý. Ô Lan Sát Bố hiện tạo ra khoảng 72 triệu m3 nước tái sử dụng mỗi năm, trong đó khoảng 30 triệu m3 còn có thể phân bổ cho các nhu cầu khác.

Theo Phó Giáo sư Zhong Shifa thuộc Đại học Đồng Tế, phép thử quan trọng sẽ xuất hiện vào những thời điểm nhiệt độ cao, nguồn nước hạn chế và nhu cầu tính toán tăng mạnh cùng lúc. Khi đó, cần đánh giá không chỉ lượng nước mà các trung tâm dữ liệu sử dụng, mà cả nguồn nước, thời điểm tiêu thụ cao nhất và tổng nhu cầu của các cơ sở đang hoạt động cũng như những dự án sắp triển khai.

Vì vậy, câu chuyện Ô Lan Sát Bố cho thấy xây dựng hạ tầng AI không đơn thuần là đưa máy chủ vào một khu đất có sẵn. Vị trí đặt trung tâm dữ liệu cần được tính toán cùng nguồn điện, nước, đất đai, mạng lưới truyền dẫn, khả năng làm mát vàtác động đối với các hoạt động kinh tế hiện hữu.

Gợi mở cho Việt Nam từ cuộc đua hạ tầng AI

Từ một vùng sản xuất nông nghiệp trở thành điểm đến của các trung tâm dữ liệu, Ô Lan Sát Bố cho thấy hạ tầng phục vụ AI đang ngày càng gắn với lợi thế phát triển của từng địa phương. Khi nhu cầu tính toán tăng nhanh, những yếu tố như nguồn điện ổn định, quỹ đất phù hợp, mạng lưới truyền dẫn, khả năng lưu trữ dữ liệu và điều kiện vận hành trung tâm dữ liệu có thể trở thành những lợi thế kinh tế mới.

Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa đối với Việt Nam trong quá trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Nghị quyết xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực quan trọng, đồng thời đặt yêu cầu phát triển hạ tầng số, dữ liệu và các nền tảng công nghệ đủ năng lực đáp ứng nhu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Từ góc độ này, kinh nghiệm của Trung Quốc gợi mở rằng phát triển AI không chỉ là câu chuyện của các doanh nghiệp công nghệ hay phòng thí nghiệm. Phía sau năng lực AI là cả một hệ sinh thái hạ tầng để dữ liệu được lưu trữ, truyền dẫn và xử lý ở quy mô lớn, đi cùng nguồn điện, nước và các giải pháp vận hành tiết kiệm tài nguyên.

Đối với Việt Nam, điều đó đặt ra yêu cầu tính toán đồng bộ hơn trong quy hoạch hạ tầng AI: lựa chọn địa điểm, bảo đảm nguồn điện và kết nối mạng, nâng cao năng lực trung tâm dữ liệu, đồng thời chú trọng các tiêu chuẩn xanh và hiệu quả sử dụng năng lượng, nước.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW: không chỉ xây dựng năng lực công nghệ mà từng bước hình thành nền tảng hạ tầng để khai thác dữ liệu, phát triển kinh tế số và nâng cao năng lực làm chủ các công nghệ chiến lược.

Ô Lan Sát Bố vì thế không chỉ là câu chuyện về sự chuyển mình của một “thủ phủ khoai tây”. Đằng sau những trung tâm dữ liệu đang mọc lên trên các cánh đồng là một bài toán lớn hơn: làm thế nào biến lợi thế về đất đai, năng lượng và hạ tầng thành năng lực tính toán mà vẫn bảo đảm hiệu quả sử dụng tài nguyên và khả năng phát triển lâu dài.