Trung Quốc dùng Nho giáo và Pháp gia làm thước đo cho trí tuệ nhân tạo

Những gì phương Tây thường gọi là "sự giám sát độc đoán" hay "chủ nghĩa tư bản nhà nước" thực chất chỉ là lớp vỏ bề mặt của một "hệ điều hành" tinh vi hơn nhiều: sự dung hợp giữa triết lý Nho giáo về trật tự và tư duy Pháp gia về kiểm soát. Trong mô hình này, AI không được sinh ra để giải phóng cá nhân hay phá vỡ các giới hạn như tại Thung lũng Silicon.

Ngược lại, nó là công cụ tối thượng để hiện thực hóa một giấc mơ quản trị kéo dài hàng thiên niên kỷ: "Nhà nước dự báo" (The Predictive State). Tại đây, sự ổn định xã hội không được duy trì bằng các phản ứng trừng phạt sau khi sự việc đã rồi, mà được kiến trúc bằng khả năng tiên liệu và can thiệp trước khi rủi ro kịp thành hình.

Bản thiết kế Nho giáo: Hài hòa thông qua Thuật toán

Khác biệt căn bản nhất giữa AI phương Tây và AI Trung Quốc nằm ở mục đích thiết kế cuối cùng. Nếu phương Tây tôn sùng sự tự chủ và quyền lực của cá nhân, thì trong "Bản thiết kế Nho giáo" (Confucian Blueprint), trí tuệ nhân tạo được sinh ra để làm rõ các kỳ vọng, giảm thiểu sự bất định và điều chỉnh hành vi của từng cá nhân sao cho khớp với các chuẩn mực tập thể. Mục tiêu tối thượng ở đây là chữ "Hòa" (Harmony - He). Tuy nhiên, khái niệm "Hòa" này không nên được hiểu đơn giản là sự yên bình thụ động, mà là một trạng thái xã hội được sắp xếp trật tự thông qua các vai trò rõ ràng, nghĩa vụ rành mạch và sự ổn định trong các mối quan hệ tương tác.

Các dòng chảy AI Trung Quốc được hướng phát triển thuận theo 2 chữ "Hài Hòa"

Trong tư duy này, AI đóng vai trò như một người nhạc trưởng kỹ thuật số vĩ đại. Nhiệm vụ của nó là phát hiện những nốt nhạc lạc điệu, dù đó là một dòng vốn đầu tư rủi ro, một luồng dư luận bất mãn hay một sự tắc nghẽn trong chuỗi cung ứng và điều chỉnh chúng trở lại nhịp điệu chung. Một nguyên tắc cốt lõi khác là "Thứ bậc như một sự cần thiết về chức năng".

Khác với quan điểm phương Tây thường nhìn nhận thứ bậc là sự áp đặt, tư duy Nho giáo coi các dòng thẩm quyền rõ ràng là điều kiện tiên quyết để phối hợp hành động ở quy mô lớn. Do đó, AI không làm phẳng thế giới hay xóa bỏ các tầng lớp quản lý; ngược lại, nó củng cố mô hình quản trị phân tầng, hỗ trợ quá trình ra quyết định ở các cấp độ khác nhau để quản lý sự phức tạp khổng lồ của một quốc gia tỷ dân.

Hơn thế nữa, triết lý thiết kế này ưu tiên "Sự hài hòa hơn là sự đồng nhất" (Harmony over Uniformity). Sự ổn định được coi là một đức hạnh, và lý tưởng vận hành là sự trơn tru, không ma sát. Các hệ thống AI, từ quản lý giao thông đô thị đến kiểm duyệt nội dung số, đều được giao nhiệm vụ làm dịu các biến động, dự đoán sự bất hòa và giải quyết các sự không phù hợp giữa các mảnh ghép của xã hội.

Chúng ta thấy rõ điều này qua cách các siêu ứng dụng tại Trung Quốc tích hợp mọi thứ từ gọi xe, thanh toán đến dịch vụ công vào một nền tảng duy nhất, tạo ra một trải nghiệm liền mạch nơi sự hỗn loạn của đời sống thực được "số hóa" thành trật tự.

Cơ chế Pháp gia: Kiểm soát tại các "Yết hầu" chiến lược

Nếu Nho giáo vẽ nên bức tranh lý tưởng về sự hài hòa, thì truyền thống Pháp gia (Legalism) cung cấp bộ máy thực thi lạnh lùng và hiệu quả để bảo vệ bức tranh đó. Trong khi Nho giáo dùng đức trị, Pháp gia coi pháp luật và các quy tắc là công cụ sắc bén của quyền lực nhà nước, chứ không phải là những ràng buộc hiến pháp đối với chính nhà nước đó.

Trong kỷ nguyên số, "Cơ chế Pháp gia" (Legalist Mechanism) hiện thân qua cách tiếp cận thực dụng đối với quy định: luật pháp tập trung vào kiểm soát vận hành (như yêu cầu nội địa hóa dữ liệu, cấp phép thuật toán) hơn là sa đà vào các tranh luận đạo đức trừu tượng.

Tính chính danh của hệ thống đến từ hiệu quả thực tế mà nó mang lại. Điều này giải thích cho sự quyết liệt, đôi khi tàn nhẫn, trong các đợt chấn chỉnh lĩnh vực công nghệ. Khi các nền tảng như Alibaba hay Tencent phát triển quá lớn, tạo ra các trung tâm quyền lực tư nhân đe dọa cấu trúc phân tầng của nhà nước, cơ chế Pháp gia lập tức được kích hoạt để khôi phục trạng thái cân bằng.

Trung Quốc vẫn dùng chữ "Pháp" để kiểm soát AI

Đặc điểm nổi bật nhất của tư duy này là "Hiệu quả Pháp gia", thể hiện qua chiến lược "Kiểm soát tại các điểm chốt chặn". Nhà nước không cần và cũng không muốn tốn nguồn lực để theo dõi từng hành vi nhỏ nhặt của mọi công dân mọi lúc. Thay vào đó, họ tập trung nắm giữ các điểm đòn bẩy chiến lược như chuỗi cung ứng chất bán dẫn, các dòng chảy dữ liệu lớn và các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Bằng cách thống trị các nút giao quan trọng này, nhà nước có thể điều hướng toàn bộ hệ sinh thái AI, cho phép thực hiện sự chọn lọc chiến lược để tạo ra tác động tối đa với nỗ lực tối thiểu.

Sự vận hành của hệ điều hành văn hóa này tạo ra một "Sự căng thẳng năng động" liên tục. Lịch sử Trung Quốc đã chứng minh: quá nhiều áp lực Pháp gia sẽ sinh ra sự kháng cự và gãy đổ, nhưng quá nhiều đức hạnh Nho giáo sẽ dẫn đến sự trì trệ và mất trật tự.

Vì vậy, quản trị AI tại Trung Quốc tuân theo một nhịp điệu hô hấp đặc thù: giai đoạn tăng trưởng cho phép (Vô vi) để khuyến khích đổi mới, theo sau bởi sự điều chỉnh quyết đoán của Pháp gia khi sự hài hòa bị đe dọa. Đây không phải là sự thay đổi chính sách tùy hứng, mà là nhịp đập sinh học của một hệ thống chính trị luôn tự điều chỉnh để sinh tồn.

Sự trỗi dậy của "Nhà nước dự báo" và cái giá của sự ổn định

Sự hội tụ của đạo đức Nho giáo và công cụ Pháp gia trên nền tảng công nghệ hiện đại đang khai sinh ra một hình thái nhà nước chưa từng có trong lịch sử: "Nhà nước dự báo" (The Predictive State).

Mô hình quản trị truyền thống trên thế giới thường mang tính phản ứng – nghĩa là cảnh sát chỉ đến khi án mạng đã xảy ra, ngân hàng trung ương chỉ bơm tiền khi khủng hoảng đã nổ ra. Ngược lại, "Nhà nước dự báo" tham vọng phát hiện các sai lệch ngay từ trong trứng nước, can thiệp vào xác suất xảy ra của sự kiện chứ không chờ đợi sự kiện đó hiện thực hóa.

Hệ thống AI phân tích mọi hoạt động, từ giao thông đến hành vi con người, đưa ra các cảnh báo rủi ro và tự động can thiệp để ngăn chặn các vấn đề trước khi chúng xảy ra.

Để làm được điều này, Trung Quốc đang tái cấu trúc toàn bộ "hệ thần kinh" quốc gia. Các nền tảng định danh kỹ thuật số, hệ thống thanh toán tích hợp và mạng lưới cảm biến đô thị không chỉ đơn thuần là công cụ giám sát; chúng có nhiệm vụ biến toàn bộ xã hội trở nên "có thể đọc hiểu được bằng máy tính".

Mọi giao dịch, mọi sự di chuyển, mọi tương tác đều trở thành dữ liệu đầu vào cho các mô hình dự báo. Khi xã hội trở nên "dễ đọc", sự phủ đầu trở thành khả thi. Ùn tắc giao thông được điều tiết trước khi xe cộ dồn ứ; rủi ro tín dụng được chặn đứng trước khi nợ xấu lan rộng; và những mầm mống bất ổn xã hội được "giải quyết" trước khi chúng trở thành phong trào.

Đối với người dân, mô hình này mang lại một bản giao kèo xã hội mới: họ đánh đổi sự riêng tư và một phần quyền tự quyết để lấy sự tiện lợi, tốc độ dịch vụ và cảm giác an toàn, ổn định.

Sự tham gia vào hệ thống kỹ thuật số này không chỉ là lựa chọn hợp lý mà trở thành điều kiện bắt buộc để tồn tại về mặt kinh tế và xã hội. Tuy nhiên, sự tái tổ chức này đi kèm với một cái giá đắt về mặt cấu trúc và nhân văn. Khi mọi quy trình ra quyết định được mã hóa vào phần mềm và dựa trên các chỉ số định lượng, tri thức ngầm (thứ vốn dựa trên trực giác và kinh nghiệm con người) dần bị xói mòn. Các quyết định trở nên cứng nhắc theo tham số của hệ thống.

Kỷ nguyên AI, dưới góc nhìn này, không phải là cuộc đua về tốc độ xử lý hay sự thông minh của máy móc; mà nó là cuộc cạnh tranh giữa các triết lý quản trị.

Trong khi phương Tây vẫn đang loay hoay tìm cách điều chỉnh AI để bảo vệ các giá trị dân chủ tự do, Trung Quốc đã và đang nhúng sâu công nghệ này vào cốt tủy của thể chế, biến nó thành công cụ để duy trì sự trường tồn của một trật tự xã hội tập trung. Câu hỏi lớn nhất đặt ra cho thế kỷ 21 không phải là mô hình nào tiên tiến hơn về công nghệ, mà là mô hình nào sẽ chứng minh được sự bền vững trước những biến động khó lường của lịch sử.

Bùi Tú