Trung Quốc lần đầu lập kế hoạch 5 năm về bảo vệ di sản văn hóa

Kế hoạch cũng đặt mục tiêu hạn chế phá dỡ, tái phát triển thiếu kiểm soát và thương mại hóa quá mức tại các khu di sản.

Một khu phố cổ ở Trung Quốc với kiến trúc truyền thống. Ảnh minh họa do AI tạo

Chuyển từ bảo vệ di tích sang gìn giữ không gian văn hóa

Trung Quốc sẽ thúc đẩy xây dựng luật bảo vệ di sản văn hóa nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và tăng cường bảo vệ các loại hình di sản, trong đó có các khu phố lịch sử, thị trấn và làng truyền thống.

Đây là một trong những nhiệm vụ được nêu trong kế hoạch 5 năm đầu tiên của nước này dành riêng cho công tác bảo vệ di sản văn hóa, thuộc giai đoạn 2026-2030.

Theo Phó Giám đốc Văn phòng Tổng Cục Hướng dẫn Phát triển Văn hóa và Đạo đức Trung ương Hu Kaihong, kế hoạch ưu tiên bảo vệ có hệ thống, thúc đẩy sử dụng hợp lý di sản và tuân thủ nguyên tắc can thiệp tối thiểu.

Trung Quốc cũng dự kiến thiết lập hệ thống giám sát công tác bảo vệ di sản, kết hợp giáo dục, đào tạo, giám sát và các biện pháp pháp lý để tăng cường trách nhiệm của tổ chức, cá nhân gây tổn hại đến di sản.

Theo ông Yu Jinlong, một học giả văn hóa tại Bắc Kinh, điểm đáng chú ý của định hướng mới là mở rộng phạm vi bảo vệ pháp lý. Nếu Luật Bảo vệ Di tích Văn hóa hiện hành chủ yếu tập trung vào từng di tích, khuôn khổ mới hướng tới bảo tồn tổng thể cảnh quan văn hóa, cấu trúc không gian và tính liên tục lịch sử của các khu vực.

Ông Yu dẫn ví dụ phố cổ Hà Phường ở Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang. Tại đây, không phải mọi ngôi nhà đều được xếp hạng là di tích văn hóa được bảo vệ, nhưng bố cục đường phố truyền thống và những giá trị văn hóa gắn với đời sống cư dân vẫn có ý nghĩa quan trọng.

Theo chuyên gia này, việc thiếu các biện pháp bảo vệ đầy đủ ở cấp độ pháp lý cao hơn từng khiến nhiều khu vực lịch sử đứng trước nguy cơ bị phá dỡ, tái phát triển quy mô lớn hoặc mất đi bản sắc do thương mại hóa.

Luật mới được kỳ vọng sẽ làm rõ yêu cầu bảo tồn đặc điểm lịch sử, bảo vệ quyền lợi của cư dân địa phương và hạn chế những hoạt động phát triển gây tổn hại di sản.

Khôi phục hàng trăm khu phố lịch sử

Trung Quốc hiện có 146 thành phố lịch sử và văn hóa cấp quốc gia, 312 thị trấn lịch sử và văn hóa, 487 làng lịch sử và văn hóa, cùng 8.155 làng truyền thống nằm trong danh sách quốc gia. Trung Quốc cũng đã xác định hơn 1.300 khu phố lịch sử và văn hóa, cùng khoảng 72.000 công trình kiến trúc lịch sử.

Trong giai đoạn 2026-2030, Trung Quốc đặt mục tiêu khôi phục 300 khu phố lịch sử và văn hóa, cùng 15.000 công trình kiến trúc lịch sử. Kế hoạch đồng thời kêu gọi khảo sát, bảo vệ những khu phố, làng mạc và thị trấn chưa có tên trong danh sách bảo tồn chính thức.

Các biện pháp được đề xuất bao gồm gìn giữ bố cục truyền thống, mạng lưới đường phố, công trình kiến trúc, cảnh quan và hệ sinh thái văn hóa xung quanh.

Thay vì cải tạo trên diện rộng, phương pháp can thiệp quy mô nhỏ, từng bước được khuyến khích nhằm duy trì đặc trưng lịch sử và hạn chế ảnh hưởng đến sinh hoạt của cư dân.

Chính quyền sẽ khuyến khích người dân tham gia quá trình phục hồi, đồng thời tôn trọng ý kiến của cư dân và cải thiện điều kiện sống tại các khu vực lịch sử.

Bên cạnh đó, Trung Quốc sẽ tăng cường bảo vệ các di tích văn hóa bất động. Phó Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa Quốc gia Trung Quốc Deng Chao cho biết cuộc khảo sát lần thứ tư về các di tích văn hóa bất động bắt đầu từ tháng 11.2023 đang được hoàn thiện. Kết quả khảo sát sẽ là cơ sở để rà soát và cập nhật danh sách các di tích được bảo vệ.

Theo ông Deng Chao, hơn 70% di tích văn hóa bất động tại Trung Quốc chưa được chính thức công nhận là di tích được bảo vệ. Một số thuộc sở hữu tư nhân, trong khi những di tích khác đang xuống cấp nghiêm trọng.

Chính quyền dự kiến tăng cường giám sát, đưa vị trí các di tích vào quy hoạch không gian lãnh thổ và ứng dụng công nghệ viễn thám, thiết bị bay không người lái để theo dõi tình trạng bảo tồn.

Kế hoạch cũng nhấn mạnh việc phối hợp bảo vệ di tích văn hóa, di sản phi vật thể và di sản thiên nhiên.

Chẳng hạn, nghề chế tác gốm men ngọc Long Tuyền ở tỉnh Chiết Giang có thể được bảo tồn đồng bộ thông qua việc gìn giữ địa điểm lò nung, làng nghề và kỹ thuật sản xuất truyền thống.

Kỹ thuật nung gốm men ngọc Long Tuyền được đưa vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Trung Quốc năm 2006 và được UNESCO ghi danh năm 2009.

Thông qua kế hoạch 5 năm, Trung Quốc hướng tới hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực quản lý và tăng cường bảo tồn di sản gắn với đời sống cộng đồng. Thách thức đặt ra là làm thế nào để cân bằng giữa phát triển đô thị, cải thiện điều kiện sống và gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa trước sức ép thương mại hóa.