Truy tìm dấu vết kẻ đánh cắp các vị thần Campuchia

Nhà riêng của Latchford với nhiều cổ vật tại London. Ảnh: Bloomberg.

Vào một ngày tháng 6 năm 2012, Bradley Gordon đọc được những dòng chữ đưa ông đến với thế giới cổ vật: “Các phòng trưng bày, nhà đấu giá và bảo tàng của Mỹ và châu Âu được cho là đang ngập tràn cổ vật của Campuchia. Nhiều hiện vật trong số này được cho là đã bị đánh cắp trong thời gian xung đột”.

Đây là mô tả về một vụ kiện tại Manhattan, Mỹ, khi các công tố viên liên bang đấu trí với Sotheby’s để tìm cách thu giữ một bức tượng 1.000 năm tuổi Duryodhana, trước khi nhà đấu giá tìm cách bán với giá hàng triệu USD.

Bộ Tư pháp Mỹ khẳng định bức tượng là tài sản bị đánh cắp cần được trả lại cho chủ sở hữu hợp pháp là người dân Campuchia, nhưng Sotheby’s không đồng ý.

Thách thức đưa cổ vật về lại Campuchia

Để mang bức tượng trở về Campuchia, các công tố viên Mỹ cần chứng minh 3 điểm.

Thứ nhất, khẳng định được Campuchia có quyền sở hữu ban đầu đối với hiện vật này. Thứ hai, hiện vật được xác định là nằm trong biên giới hiện đại của quốc gia đó. Ví dụ, Thổ Nhĩ Kỳ không có quyền sở hữu một hiện vật từ một tỉnh xa xôi thuộc lãnh thổ Đế quốc Ottoman. Và thứ ba, cổ vật đó bị đưa ra khỏi Campuchia sau khi văn bản luật pháp xác định quyền sở hữu quốc gia đối với nó đã có hiệu lực.

Bài kiểm tra thứ hai và thứ ba thường rất khó, đòi hỏi thông tin chi tiết về địa điểm và thời điểm cổ vật bị đưa ra khỏi vị trí ban đầu.

Bức tượng 1.000 năm tuổi Duryodhana của Campuchia. Ảnh: Bộ tư pháp Mỹ.

Trong trường hợp tượng Duryodhana, nội dung thứ 2 đã rõ ràng. Các nhà khảo cổ học đã xác định chắc chắn rằng nguồn gốc của bức tượng là từ một quần thể đền thờ thế kỷ thứ 10 có tên là Koh Ker, cách Angkor khoảng 70 dặm.

Tuy nhiên, việc xác định "thời điểm" khó khăn hơn nhiều. Bức tượng được một nữ quý tộc góa chồng gửi bán cho Sotheby's vào năm 2010. Bà thừa kế tác phẩm điêu khắc này từ người chồng quá cố, một ông trùm bãi đậu xe người Bỉ. Ông này đã mua bức tượng từ phòng trưng bày Spink & Son, London vào năm 1975.

Về nguồn gốc sâu xa, mọi người ở Sotheby's đều hiểu rằng trước đó, bức tượng thuộc sở hữu của nhà buôn và sưu tập nghệ thuật người Anh Douglas Latchford.

Latchford là một trong những người bán cổ vật Đông Nam Á nổi tiếng nhất thế giới, với danh sách khách hàng bao gồm nhiều tỷ phú và Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York.

Trong khoảng 50 năm làm nghề, ông ta đã biến các tác phẩm điêu khắc Khmer trở thành vật phẩm được khao khát, thường xuyên bán chúng với giá hàng triệu USD. Tuy nhiên, cách ông ta sở hữu những cổ vật này không phải là chủ đề ông ta muốn thảo luận công khai.

Với bức tượng Duryodhana, ông ta từng đề cập trong một email gửi cho CEO của Sotheby's: “Tôi tin rằng Spinks đã mua nó từ một nhà buôn địa phương ở Bangkok”. Latchford nói thêm rằng ông nhớ đã nhìn thấy bức tượng ở London vào cuối những năm 1960, điều đó có nghĩa là nó rời Campuchia trước khi xung đột tại nước này nổ ra và trước thời điểm Liên hợp quốc ký kết hiệp ước quan trọng góp phần xác định quyền sở hữu cổ vật năm 1970.

Nhưng lời nói dối của Latchford đã bị vạch trần. Các công tố viên Mỹ đã tiếp cận Christie's, bên mua lại nhà đấu giá Spinks. Họ vẫn còn dữ liệu về vụ sáp nhập và các hoạt động mua bán liên quan đến Duryodhana.

Một bản ghi nhớ nội bộ từ Spink vào tháng 11/1974 nêu rõ họ đã làm việc với Latchford để “có được giấy tờ ‘hợp pháp’ cho bức tượng thần Koh Ker lớn”, cái tên ám chỉ đến Duryodhana. Như vậy, Duryodhana bị đưa ra khỏi Campuchia năm 1972, khi nước này chìm trong xung đột và sau khi hiệp ước cổ vật quốc tế được ký kết và có hiệu lực.

Truy tìm dấu vết tay buôn cổ vật khét tiếng

Từ lời nói dối trong vụ việc Duryodhana, các công tố viên Mỹ đặt ra câu hỏi về hoạt động của Latchford.

Cuốn sách hé lộ hành trình điều tra gian nan về nạn buôn cổ vật tại Campuchia. Ảnh: Bloomberg.

Đây là lúc Gordon, một luật sư được đào tạo tại Harvard, hiện sống và hành nghề luật ở Phnom Penh, Campuchia, tham gia. Bộ Tư pháp Mỹ đã thuê ông làm cố vấn từ năm 2012 cho vụ việc Duryodhana.

Gordon không chỉ truy tìm và có được thông tin từ Campuchia xác nhận rằng bức tượng bị chuyển đi vào năm 1972, mà còn cho thấy quy mô trộm cắp khổng lồ đối với các di tích lịch sử của Campuchia.

Campuchia có hàng nghìn di tích cổ và vào những năm 1980, rất nhiều người dân cố gắng kiếm sống bằng cách đào bới di tích và bán các hiện vật, đôi khi chỉ có giá vài USD.

Họ vận chuyển chúng đến biên giới và giao cho những người môi giới, bên đảm bảo chúng đến được Bangkok, cửa ngõ nối Đông Nam Á và thế giới. Ở mỗi bước trong quá trình này, giá của một tác phẩm lại tăng lên, đỉnh điểm là các giao dịch bán cho bảo tàng và nhà sưu tập, mà đến cuối những năm 1990, đã gần đạt mốc 1 triệu USD.

Gordon đã gặp được một tay trộm bản địa khét tiếng, người cung cấp hàng cho Douglas Latchford. Với sự kết nối của Gordon, giới tư pháp Mỹ hiểu ra một bức tranh lớn hơn. Đã có một âm mưu kéo dài hàng thập kỷ nhằm cướp bóc các kho báu cổ xưa của Campuchia, sau đó buôn lậu chúng vào thị trường nghệ thuật quốc tế, và Latchford là người tổ chức chính. Giờ đây, họ muốn đưa Latchford ra trước công lý.

Chính hành trình khó khăn và ly kỳ của những nhà điều tra đã truyền cảm hứng cho Campbell: “Sau khi gặp một số người đang điều tra Latchford, đồng thời thấy được sự nhiệt huyết của họ, tôi thấy mình có trách nhiệm viết cuốn sách để chia sẻ điều này”.