Truy xuất nguồn gốc mở đường cho nông sản vào thị trường toàn cầu

Ngày 23/6, tại Hà Nội, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) tổ chức Hội thảo “Thúc đẩy chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương: Tăng cường truy xuất nguồn gốc để hỗ trợ nông hộ nhỏ, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường và sản xuất nông nghiệp không gây mất rừng”.

Nâng sức cạnh tranh cho nông sản từ chuỗi giá trị minh bạch

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Nguyễn Văn Diện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cho biết, châu Á - Thái Bình Dương hiện là một trong những trung tâm sản xuất nông nghiệp lớn nhất thế giới, đóng vai trò quan trọng đối với an ninh lương thực và tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, khu vực cũng đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là tình trạng mất rừng và suy thoái rừng liên quan đến quá trình mở rộng sản xuất nông nghiệp.

Hội thảo “Thúc đẩy chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương: Tăng cường truy xuất nguồn gốc để hỗ trợ nông hộ nhỏ, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường và sản xuất nông nghiệp không gây mất rừng”. Ảnh: Tố Như

Theo ông Nguyễn Văn Diện, tại một số quốc gia, việc gia tăng diện tích các cây trồng như cà phê, cao su, dầu cọ và nhiều nông sản khác đã tạo áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Điều này đòi hỏi các quốc gia phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng, từ phát triển dựa vào mở rộng diện tích sang nâng cao giá trị gia tăng, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu kinh tế, bảo vệ môi trường và sinh kế người dân.

Trong bối cảnh đó, xây dựng các chuỗi giá trị nông sản minh bạch, có khả năng truy xuất nguồn gốc và không gây mất rừng đang trở thành xu hướng tất yếu. Đây không chỉ là yêu cầu từ các thị trường nhập khẩu mà còn là cơ hội để nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên, gia tăng giá trị sản phẩm và thúc đẩy phát triển bền vững.

Đối với Việt Nam, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực như gỗ, cà phê, cao su đang có sự hiện diện lớn tại thị trường Liên minh châu Âu (EU). Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) yêu cầu các sản phẩm nhập khẩu phải bảo đảm không liên quan đến mất rừng hoặc suy thoái rừng sau ngày 31/12/2020; được sản xuất hợp pháp theo quy định của quốc gia sở tại và có hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch dựa trên dữ liệu địa lý.

Theo lãnh đạo Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, bên cạnh những thách thức về tuân thủ, EUDR cũng mở ra cơ hội để Việt Nam nâng cao năng lực quản lý, cải thiện chất lượng sản phẩm, tăng cường minh bạch và củng cố vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Nhằm thích ứng với các yêu cầu mới, thời gian qua, ngành nông nghiệp đã đẩy mạnh hoàn thiện chính sách quản lý lâm sản và truy xuất nguồn gốc; thành lập Tổ công tác EUDR ngành nông nghiệp; xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng, hệ thống truy xuất nguồn gốc lâm sản; đồng thời thúc đẩy quản lý rừng bền vững và cấp chứng chỉ rừng phục vụ xuất khẩu. Cùng với đó là hàng loạt hoạt động đào tạo, tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật cho doanh nghiệp, địa phương và người sản xuất nhằm nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Hướng tới lộ trình chung về nông sản không gây mất rừng

Ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam chia sẻ, nông nghiệp thiếu bền vững vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mất rừng và suy thoái rừng trên phạm vi toàn cầu. Đây là một nghịch lý lớn khi chính các hệ thống sản xuất nông nghiệp vốn phụ thuộc vào các dịch vụ hệ sinh thái từ rừng lại đang góp phần làm suy giảm nguồn tài nguyên này.

Tại châu Á - Thái Bình Dương, áp lực càng gia tăng khi khu vực vừa là trung tâm sản xuất nông nghiệp quy mô lớn, vừa sở hữu nhiều hệ sinh thái có giá trị toàn cầu. Trong khi đó, nhu cầu mở rộng sản xuất đối với các ngành hàng như cà phê, cao su và dầu cọ tiếp tục tăng mạnh. Theo FAO, các giải pháp hiện nay vẫn chưa đủ để xử lý tận gốc vấn đề mất rừng. Điều cần thiết là những giải pháp mang tính hệ thống, kết hợp giữa quản trị hiệu quả, chính sách phù hợp, cơ chế thị trường và sự tham gia của toàn bộ các bên trong chuỗi giá trị.

Trong quá trình đó, truy xuất nguồn gốc được xem là công cụ then chốt. Hệ thống này giúp xác định sản phẩm được sản xuất ở đâu, theo phương thức nào và có liên quan đến mất rừng hay không. Không chỉ đáp ứng yêu cầu của thị trường, truy xuất nguồn gốc còn giúp nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và mở rộng cơ hội tiếp cận các thị trường có giá trị gia tăng cao hơn.

Ông Vinod Ahuja đánh giá, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong bảo vệ và phục hồi rừng, triển khai hiệu quả các chính sách như chi trả dịch vụ môi trường rừng hay chương trình REDD+. Hiện nay, dữ liệu số, truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế đang trở thành nền tảng quan trọng cho phát triển nông nghiệp bền vững. FAO đang đồng hành cùng Chính phủ Việt Nam thông qua sáng kiến AIM4Commodities và nhiều chương trình hợp tác khác nhằm xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia, phát triển công cụ giám sát và thu thập dữ liệu địa lý phục vụ quản lý chuỗi cung ứng.

Trong khi đó, ông Cyril Loisel, Bí thư thứ nhất Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam cho rằng, thách thức lớn hiện nay là làm thế nào để vừa phát triển kinh tế, mở rộng sản xuất nông nghiệp, vừa bảo vệ rừng và đa dạng sinh học. Theo đại diện EU, những nỗ lực này không chỉ góp phần ứng phó biến đổi khí hậu mà còn giúp giảm thiểu các hiện tượng thời tiết cực đoan, bảo đảm an ninh lương thực và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế.

Ông Cyril Loisel đánh giá cao những thành tựu của Việt Nam trong bảo vệ và phát triển rừng, đồng thời khẳng định Việt Nam có vị thế thuận lợi để tận dụng cơ hội từ quá trình chuyển đổi sang các chuỗi giá trị minh bạch, bền vững và có trách nhiệm. Thông qua Sáng kiến Team Europe về chuỗi giá trị không gây mất rừng (TEI), Liên minh châu Âu và các quốc gia thành viên đang hỗ trợ các nước đối tác tăng cường truy xuất nguồn gốc, giám sát rừng, thúc đẩy sử dụng đất bền vững và nâng cao năng lực cho người sản xuất.

Hiện TEI được triển khai tại 37 quốc gia ở châu Á - Thái Bình Dương, châu Phi và Mỹ Latinh, tập trung vào các ngành hàng chịu tác động của EUDR. Tại Đông Nam Á, nhiều chương trình đang được triển khai nhằm hỗ trợ sản xuất bền vững, hoàn thiện môi trường pháp lý, phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc và thúc đẩy đối thoại chính sách trong khu vực. Các đại biểu nhận định, việc phát triển chuỗi giá trị nông sản không gây mất rừng không thể thực hiện bởi một quốc gia hay một tổ chức riêng lẻ. Thành công phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp, các tổ chức phát triển và cộng đồng nông dân.

Hội thảo lần này được kỳ vọng sẽ góp phần thúc đẩy chia sẻ kinh nghiệm, tăng cường hợp tác khu vực và từng bước xây dựng lộ trình chung cho châu Á - Thái Bình Dương trong phát triển các chuỗi giá trị nông sản minh bạch, có khả năng truy xuất nguồn gốc và không gây mất rừng. Đây cũng là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản khu vực, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường quốc tế và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững lâu dài.