Truyền thông về người khuyết tật: Phản ánh đúng rào cản thay vì giật gân bi kịch hóa

Sinh viên khiếm thính bên các đề xuất, kiến nghị của mình sau sự kiện

Tọa đàm hướng tới nâng cao nhận thức, kỹ năng truyền thông chính xác, tôn trọng và bình đẳng; qua đó giúp người làm báo phản ánh đúng những rào cản thực tế mà NKT gặp phải thay vì sa vào cách viết giật gân hay gợi sự thương hại.

Nhận diện rào cản từ trải nghiệm thực tế

Điểm nhấn thực tiễn của buổi tọa đàm là hoạt động trải nghiệm giúp người tham dự (đặc biệt là lực lượng phóng viên, sinh viên báo chí) trực tiếp nhận diện khó khăn trong sinh hoạt và giao tiếp. Người tham gia được chia thành ba nhóm trải nghiệm liên quan đến khuyết tật vận động, khiếm thị và khiếm thính (với sự hướng dẫn giao tiếp bằng ngôn ngữ ký hiệu của các bạn sinh viên khiếm thính).

Bạn Nguyễn Thùy Dương, sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, trải nghiệm di chuyển bằng xe lăn

Trực tiếp trải nghiệm di chuyển bằng xe lăn, bạn Nguyễn Thùy Dương, sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền chia sẻ: "Đây là lần đầu em được trải nghiệm sử dụng xe lăn. Em cảm thấy việc di chuyển ra đường khó khăn hơn rất nhiều, nhất là khi không thể tự xuống cầu thang. Bên cạnh đó, việc tiếp cận nhà vệ sinh cũng là một thử thách, bởi không phải không gian nào cũng có thiết kế phù hợp cho người sử dụng xe lăn."

Không chỉ rào cản vận động, thử thách ở nhóm trải nghiệm khiếm thính cũng mang lại nhiều khoảng lặng nhận thức cho các nhà báo tương lai khi tham gia tình huống giả định đặt phòng khách sạn trực tiếp với nhân viên lễ tân. Do nhân viên lễ tân không biết ngôn ngữ ký hiệu, hai bên phải xoay xở giao tiếp bằng cách gõ tin nhắn trên điện thoại, khiến quá trình trao đổi diễn ra vô cùng khó khăn và mất thời gian. 

Trực tiếp tham gia thử thách này, bạn Nguyễn Phan Anh, sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền bày tỏ: "Khi rơi vào không gian hoàn toàn im lặng và phải đặt phòng qua tin nhắn, em mới cảm nhận rõ sự lúng túng và rào cản giao tiếp trong các dịch vụ công cộng. Là sinh viên, chúng em có lợi thế về trình độ học vấn để linh hoạt gõ chữ hay diễn đạt qua văn bản, nhưng với những người điếc không có điều kiện tiếp cận giáo dục trọn vẹn, đây thực sự là một bức tường cản trở rất lớn. Điều họ thiếu không phải là nhu cầu giao tiếp, mà là sự đồng cảm, khả năng ứng xử tiếp cận và sự phổ cập ngôn ngữ ký hiệu từ cộng đồng."

Bạn Nguyễn Phan Anh và Kiều Anh (bìa phải), sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, tham gia thử thách ở nhóm trải nghiệm khiếm thính

Những trải nghiệm thực tế từ việc loay hoay trước các bậc cầu thang hay sự bất lực trong giao tiếp đã giúp người làm truyền thông nhận ra: Rào cản lớn nhất ngăn cản NKT không phải bản thân khiếm khuyết của họ, mà chính là sự thiếu hụt của hạ tầng công cộng và thái độ thiếu nhạy cảm của xã hội. Phân tích thêm về vấn đề này, bà Dương Thị Vân, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ hòa nhập NKT (ICC) nhấn mạnh, bên cạnh việc cải thiện điều kiện hạ tầng, việc thay đổi nhận thức cộng đồng là yếu tố then chốt để thúc đẩy hòa nhập thực chất.

Bà Dương Thị Vân, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ hòa nhập NKT (ICC), phát biểu

Xóa bỏ dán nhãn, chuyển dịch góc nhìn

Từ việc nhận diện những rào cản thực tế trong đời sống, các đại biểu tại tọa đàm đã đi sâu phân tích một rào cản vô hình nhưng không kém phần dai dẳng. Đó chính là cách định kiến và dán nhãn trong chính ngôn từ báo chí.

Thực tế thời gian qua, không ít bài viết phản ánh về NKT vẫn quen dùng các cụm từ dán nhãn như "cô gái tật nguyền" hoặc giật gân hóa bằng việc "làm nên điều kỳ diệu". Theo ông Phạm Quang Khoát, Phó Chủ tịch Hội NKT TP Hà Nội, cách diễn đạt này vô tình nhấn mạnh vào khiếm khuyết thể xác, biến việc học tập hay làm việc, vốn là quyền lợi chính đáng của NKT, thành "kỳ tích" bất bình thường. "Chúng ta cần đặt câu hỏi rằng câu chuyện đang được kể từ góc nhìn nào. Nếu một người sử dụng xe lăn tốt nghiệp đại học, chúng ta có nhất thiết phải gọi đó là một 'kỳ tích'?", ông Khoát trăn trở.

Ông Phạm Quang Khoát, Phó Chủ tịch Hội NKT TP Hà Nội, phát biểu

Đồng quan điểm, bà Nguyễn Thị Thục Hạnh, nguyên Tổng Biên tập Báo Phụ nữ Việt Nam, khẳng định góc nhìn mới cần có của báo chí: "Một bài báo về NKT không cần làm độc giả thương nhân vật cũng không cần buộc nhân vật phải truyền cảm hứng. Truyền thông về NKT cần hướng chuyển dịch từ đề tài nhân đạo sang chủ đề xã hội chính thống."

Bổ sung thêm, bà Nguyễn Thị Ngọc Hà, Quản lý Dự án MIC (tổ chức HI tại Việt Nam) cho biết dự án đang tích cực phối hợp để giảm kỳ thị, nâng cao tiếng nói của NKT trong các lĩnh vực giáo dục, việc làm và phòng chống bạo lực trên cơ sở giới.

Sự hiện diện của gần 20 cơ quan báo chí cùng đông đảo sinh viên tại tọa đàm đã cho thấy mối quan tâm ngày càng lớn đối với chủ đề truyền thông tiếp cận. Việc sớm trang bị tư duy này ngay từ môi trường đào tạo sẽ giúp hình thành một thế hệ nhà báo nhân văn, sắc bén và giàu sự đồng cảm.

Bởi cốt lõi của truyền thông tiếp cận không dừng lại ở kỹ thuật giật tít hay chọn góc máy, mà là tinh thần tôn trọng sự bình đẳng. Truyền thông tiếp cận suy cho cùng không phải là kỹ thuật viết lách cầu kỳ, mà là sự tôn trọng. Thay vì biến người khuyết tật thành "kỳ tích" hay câu chuyện bi kịch để vắt nước mắt, báo chí chỉ cần phản ánh đúng những rào cản họ đang gặp phải. Đó mới là cách giúp họ sống bình đẳng và tự chủ như bao người khác.