TS. Châu Huy Quang: Tòa án chuyên biệt góp phần củng cố niềm tin nhà đầu tư quốc tế

Tiến sĩ, Luật sư Châu Huy Quang hiện là Luật sư điều hành Công ty Luật Rajah & Tann LCT, đồng thời là thành viên Tòa Trọng tài quốc tế của Phòng Thương mại quốc tế (ICC), trọng tài viên của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC). Từ kinh nghiệm hành nghề trong lĩnh vực tranh chấp thương mại, đầu tư xuyên biên giới, ông chia sẻ với Doanh nhân & Công lý góc nhìn về cơ chế xét xử chuyên biệt, những đổi mới trong tố tụng và mối quan hệ giữa Tòa án với trọng tài, hòa giải thương mại.

Lợi thế từ cơ chế xét xử đặc thù

Việc Quốc hội thông qua Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế đánh dấu bước phát triển mới của thiết chế tư pháp phục vụ hội nhập. Theo ông, Tòa án chuyên biệt có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển và sức cạnh tranh của Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam?

TS. Châu Huy Quang: Theo tôi, việc Quốc hội thông qua Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế là một bước tiến trong việc hoàn thiện thiết chế tư pháp phục vụ hội nhập quốc tế. Một trung tâm tài chính có sức cạnh tranh không chỉ cần cơ sở hạ tầng hiện đại, chính sách thu hút đầu tư và các định chế tài chính chuyên nghiệp, mà còn phải có cơ chế giải quyết tranh chấp đáng tin cậy, đáp ứng tính chất phức tạp và yêu cầu đặc thù của các giao dịch tài chính, thương mại và đầu tư xuyên biên giới.

Điểm đáng chú ý của Luật không chỉ nằm ở việc thành lập một thiết chế xét xử chuyên biệt, mà còn ở những đổi mới về tổ chức và hoạt động tư pháp. Luật xác lập các nguyên tắc xét xử độc lập, công bằng, minh bạch, bảo đảm quyền tranh tụng, đồng thời quy định cơ chế tố tụng linh hoạt, phù hợp với đặc thù giao dịch quốc tế. Đặc biệt, các quy định về tiêu chuẩn, lựa chọn và bổ nhiệm thẩm phán, trong đó có khả năng bổ nhiệm thẩm phán là người nước ngoài, cùng với cơ chế phát triển và áp dụng án lệ, thể hiện định hướng xây dựng một thiết chế xét xử có tính chuyên môn hóa cao, đáp ứng yêu cầu của các giao dịch quốc tế.

Cùng với đó, một điểm đáng chú ý nữa là khả năng tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm từ truyền thống thông luật (common law) trong phạm vi pháp luật Việt Nam cho phép. Truyền thống thông luật, đặc biệt là pháp luật Anh, có ảnh hưởng đáng kể đến thực tiễn giao dịch tài chính, thương mại quốc tế, từ việc xây dựng hợp đồng, phân bổ rủi ro đến giải thích và thực hiện các nghĩa vụ hợp đồng. Những quy định về lựa chọn pháp luật áp dụng, sử dụng tiếng Anh trong tố tụng, tiêu chuẩn bổ nhiệm Thẩm phán và phát triển án lệ tạo điều kiện để Tòa án chuyên biệt tiếp cận có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế, trên cơ sở tuân thủ pháp luật Việt Nam.

Từ góc độ thực tiễn hành nghề, tôi cho rằng những đổi mới này có ý nghĩa thiết thực. Các tranh chấp tài chính, thương mại quốc tế thường liên quan đến cấu trúc giao dịch phức tạp, nhiều chủ thể thuộc các hệ thống pháp luật khác nhau và những vấn đề pháp lý đòi hỏi kiến thức chuyên sâu. Việc giải quyết các tranh chấp đó được đặt trên nền tảng các nguyên tắc xét xử công bằng, minh bạch và áp dụng pháp luật nhất quán, qua đó giúp các bên nhận diện và dự liệu rủi ro pháp lý. Đây là những yếu tố mà nhà đầu tư quốc tế đặc biệt quan tâm khi đánh giá mức độ an toàn pháp lý của một thị trường, bao gồm việc lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp và cơ quan có thẩm quyền theo quy định pháp luật.

Kinh nghiệm từ các trung tâm tài chính lớn ở châu Á như Singapore, Hong Kong (Trung Quốc) và Dubai (UAE) cho thấy, bên cạnh các điều kiện về thị trường và chính sách, chất lượng của thiết chế giải quyết tranh chấp là một yếu tố quan trọng góp phần tạo dựng uy tín và sức hấp dẫn của môi trường đầu tư tài chính quốc tế. Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra là tổ chức và vận hành Tòa án chuyên biệt phù hợp với hệ thống pháp luật trong nước, đồng thời tham khảo có chọn lọc những kinh nghiệm và thông lệ quốc tế thích hợp. Việc tổ chức và vận hành hiệu quả Tòa án chuyên biệt có thể tạo nên lợi thế về thể chế, góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư quốc tế và qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam.

Tòa nhà ICT1 tại Công viên phần mềm số 2, phường Hải Châu, TP. Đà Nẵng, nơi đặt trụ sở Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại Đà Nẵng (VIFC-DN). Ảnh tư liệu

Luật Tòa án chuyên biệt quy định thủ tục tố tụng đặc thù, cho phép sử dụng tiếng Anh và áp dụng pháp luật nước ngoài, tập quán thương mại quốc tế trong những trường hợp luật định. Theo ông, những quy định này có ý nghĩa gì đối với việc giải quyết tranh chấp thương mại, đầu tư quốc tế?

TS. Châu Huy Quang: Theo tôi, các quy định này tạo thuận lợi để nhà đầu tư và chuyên gia pháp lý quốc tế tiếp cận cơ chế xét xử của Việt Nam, nhất là khi giao dịch có yếu tố nước ngoài.

Trong các giao dịch tài chính, thương mại và đầu tư quốc tế, thủ tục tố tụng, ngôn ngữ và pháp luật áp dụng có ý nghĩa thực tiễn vượt ra ngoài các yêu cầu kỹ thuật. Chúng ảnh hưởng trực tiếp đến cách thức các bên đàm phán, soạn thảo hợp đồng, phân bổ rủi ro, chuẩn bị chứng cứ và giải quyết tranh chấp. Cơ chế xét xử phù hợp với đặc thù giao dịch quốc tế có thể giúp các bên tiết kiệm thời gian, chi phí và hạn chế khó khăn phát sinh từ khác biệt về ngôn ngữ, pháp luật và thủ tục.

Trước hết, về thủ tục tố tụng, Luật đặt ra nguyên tắc tố tụng linh hoạt, đặc thù theo chuẩn mực và thông lệ quốc tế, đồng thời quy định việc áp dụng Quy tắc tố tụng bảo đảm tính linh hoạt, rút gọn. Đây là định hướng phù hợp với đặc điểm của các tranh chấp tài chính, thương mại quốc tế, vốn thường đòi hỏi việc xử lý khối lượng hồ sơ, chứng cứ lớn, nhiều vấn đề chuyên môn phức tạp và yêu cầu giải quyết trong thời gian hợp lý. Tính linh hoạt được thực hiện trên cơ sở bảo đảm quyền tranh tụng, sự bình đẳng giữa các bên và các nguyên tắc xét xử công bằng theo quy định pháp luật.

Thứ hai, việc sử dụng tiếng Anh trong tố tụng là một điểm đổi mới có ý nghĩa thực tiễn. Theo Luật, tiếng nói, chữ viết dùng trước Tòa án chuyên biệt là tiếng Anh hoặc tiếng Anh kèm theo bản dịch tiếng Việt; bản án, quyết định của Tòa án cũng được ban hành theo cơ chế tương ứng. Trong thực tiễn, nhiều giao dịch tài trợ dự án, tín dụng hợp vốn, mua bán và sáp nhập doanh nghiệp hoặc các giao dịch tài chính xuyên biên giới được đàm phán, ký kết và thực hiện chủ yếu bằng tiếng Anh. Việc sử dụng tiếng Anh trong tố tụng có thể tạo thuận lợi cho việc trình bày lập luận pháp lý, xem xét và đánh giá tài liệu, chứng cứ bằng ngôn ngữ được sử dụng trong giao dịch, hạn chế nguy cơ sai lệch trong quá trình chuyển ngữ và giải thích các thuật ngữ pháp lý, thương mại, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho sự tham gia của luật sư và chuyên gia quốc tế. Qua đó, cơ chế này góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp và giảm chi phí pháp lý phát sinh trong quá trình tố tụng.

Thứ ba, một điểm đặc biệt đáng chú ý là cơ chế lựa chọn pháp luật áp dụng. Theo Điều 6 của Luật, đối với giao dịch có ít nhất một bên là cá nhân, tổ chức nước ngoài, các bên có thể thỏa thuận lựa chọn pháp luật Việt Nam, pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế để giải quyết tranh chấp, trừ trường hợp pháp luật quy định khác. Nếu các bên không lựa chọn hoặc việc lựa chọn không xác định được pháp luật áp dụng, Luật sử dụng tiêu chí pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với quan hệ tranh chấp. Đây là quy định có ý nghĩa đối với các giao dịch tài chính quốc tế, trong đó các bên thường quan tâm đến quyền tự do thỏa thuận và khả năng dự liệu trước khuôn khổ pháp lý điều chỉnh quyền, nghĩa vụ của mình.

Khả năng lựa chọn pháp luật nước ngoài trong phạm vi luật định, kết hợp với việc sử dụng tiếng Anh và thủ tục tố tụng đặc thù, có thể giúp Tòa án chuyên biệt trở nên dễ tiếp cận với thực tiễn giao dịch của các nhà đầu tư và định chế tài chính quốc tế.

Mặt khác, việc lựa chọn pháp luật áp dụng phải tuân thủ những giới hạn được Luật quy định. Luật có những quy định riêng đối với giao dịch giữa các chủ thể Việt Nam, các vụ việc liên quan đến bất động sản, đồng thời không cho phép áp dụng pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế nếu hậu quả của việc áp dụng trái với trật tự công của Việt Nam. Những giới hạn này cần được nhận thức và áp dụng một cách nhất quán, nhằm vừa tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên, vừa bảo đảm chủ quyền quốc gia và các nguyên tắc pháp lý nền tảng của Việt Nam.

Toàn cảnh khu vực trung tâm TP.HCM và Khu đô thị mới Thủ Thiêm, thuộc phạm vi phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.HCM (VIFC-HCMC). Ảnh: Tư liệu.

Thượng tôn pháp luật, củng cố niềm tin các nhà đầu tư

Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, ổn định, có khả năng dự báo cao, trong đó chú trọng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư, giải quyết tranh chấp theo quy định pháp luật. Đồng thời, Nghị quyết đề cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật, thực hiện cam kết và sự đồng hành lâu dài của doanh nghiệp với nền kinh tế Việt Nam. Theo ông, việc thượng tôn pháp luật có ý nghĩa như thế nào đối với việc củng cố niềm tin của nhà đầu tư và phát triển doanh nghiệp bền vững?

TS. Châu Huy Quang: Đề cao nguyên tắc “Thượng tôn pháp luật” (Rule of Law) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi đây là nền tảng để xây dựng một xã hội công bằng, ổn định, văn minh và phát triển bền vững.

Tinh thần này được thể hiện trong Nghị quyết số 10-NQ/TW, với yêu cầu xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, ổn định, bảo đảm sự bình đẳng của các chủ thể trước pháp luật. Đối với phát triển kinh tế, đặc biệt là thu hút đầu tư nước ngoài, nguyên tắc thượng tôn pháp luật càng có ý nghĩa thiết thực. Không chỉ doanh nghiệp, nhà đầu tư có trách nhiệm tuân thủ pháp luật mà các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức thực thi công vụ cũng phải hoạt động trong khuôn khổ pháp luật. Nói cách khác, không ai đứng trên pháp luật và không ai được đứng ngoài pháp luật (None is above or outside the law).

Từ góc độ thực tiễn, một trong những vấn đề được các nhà đầu tư nước ngoài đặc biệt quan tâm là tính ổn định, nhất quán và khả năng dự báo của môi trường pháp lý. Những thay đổi khó dự liệu hoặc sự thiếu nhất quán trong áp dụng pháp luật có thể làm gia tăng rủi ro, ảnh hưởng đến quyết định đầu tư dài hạn. Vì vậy, ý nghĩa cốt lõi của tinh thần thượng tôn pháp luật là góp phần tạo dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, ổn định và công bằng, qua đó củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Nhà đầu tư kỳ vọng các thỏa thuận, cam kết hợp pháp được tôn trọng và thực hiện; quyền sở hữu tài sản cùng các quyền, lợi ích hợp pháp được bảo vệ. Khi phát sinh tranh chấp, các bên có thể tiếp cận cơ chế giải quyết tranh chấp theo quy định pháp luật, với việc xem xét và ra phán quyết trên cơ sở các nguyên tắc pháp lý nhất quán, khách quan, công bằng, bảo đảm sự bình đẳng trước pháp luật.

Có thể nói, niềm tin của nhà đầu tư được củng cố khi môi trường đầu tư, kinh doanh vận hành trên nền tảng pháp luật được tôn trọng, áp dụng nhất quán và thực thi nghiêm minh, công bằng.

Nghị quyết số 10-NQ/TW đề cao vai trò của trọng tài và hòa giải trong giải quyết tranh chấp thương mại. Theo ông, Tòa án chuyên biệt có thể phối hợp, bổ trợ các thiết chế này như thế nào nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp và củng cố niềm tin của nhà đầu tư?

TS. Châu Huy Quang: Theo tôi, mối quan hệ giữa Tòa án, trọng tài và hòa giải thương mại cần được nhìn nhận trên cơ sở vai trò riêng của từng thiết chế và sự bổ trợ lẫn nhau.

Trong lĩnh vực thương mại quốc tế, việc lựa chọn Tòa án hay trọng tài phụ thuộc vào tính chất tranh chấp, thỏa thuận hợp pháp của các bên và thẩm quyền theo quy định pháp luật. Những yếu tố như trình độ chuyên môn, thủ tục giải quyết, thời gian, chi phí, tính bảo mật theo quy định pháp luật và khả năng thi hành kết quả giải quyết tranh chấp cũng có ý nghĩa quan trọng đối với quyết định lựa chọn phương thức giải quyết.

Với cơ chế tố tụng đặc thù, Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế có tiềm năng trở thành một lựa chọn đáng chú ý bên cạnh trọng tài thương mại quốc tế, góp phần đa dạng hóa các phương thức giải quyết tranh chấp trong phạm vi pháp luật cho phép.

Trong phạm vi luật định, Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền giải quyết một số yêu cầu liên quan đến trọng tài thương mại và yêu cầu công nhận, cho thi hành tại Việt Nam phán quyết trọng tài nước ngoài.

Hoạt động hỗ trợ và xem xét yêu cầu liên quan đến trọng tài, trong đó có những vấn đề về biện pháp khẩn cấp tạm thời và chứng cứ, được thực hiện theo đúng thẩm quyền, thủ tục pháp luật quy định. Cơ chế này góp phần bảo đảm hiệu quả giải quyết tranh chấp và tôn trọng thỏa thuận hợp pháp của các bên.

Đối với hòa giải, phương thức này có ưu thế trong việc giúp các bên chủ động tìm kiếm giải pháp trên cơ sở đồng thuận, hạn chế đối đầu và duy trì quan hệ kinh doanh. Việc Tòa án chuyên biệt khuyến khích thương lượng, hòa giải cũng tạo điều kiện phát huy các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế, phù hợp với nhu cầu của hoạt động thương mại và đầu tư quốc tế.

Nhìn rộng hơn, khi thẩm quyền của từng thiết chế được xác định rõ, thỏa thuận hợp pháp của các bên được tôn trọng và kết quả giải quyết tranh chấp được bảo đảm thi hành theo quy định pháp luật, hệ thống giải quyết tranh chấp sẽ vận hành hiệu quả hơn. Đây là yếu tố quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể, đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư quốc tế.

Trân trọng cảm ơn ông!

Nhật Minh (thực hiện)