Tu-22M3 trong chiến tranh Ukraine: Từ Kh-22 đến tên lửa tầm xa

Từ khi Nga mở chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine năm 2022, máy bay ném bom chiến lược Tu-22M3 được sử dụng thường xuyên trong các đợt tập kích đường không.

Vũ khí gắn liền với máy bay là Kh-22, tên lửa chống hạm từ thời Liên Xô nhưng có thể sử dụng để tấn công mục tiêu mặt đất. Các biến thể hiện đại hơn như Kh-32 cũng được Nga sử dụng trong chiến tranh.

Điều này tạo ra một vai trò khác cho oanh tạc cơ Tu-22M3 so với thiết kế ban đầu. Máy bay không nhất thiết phải tiếp cận sâu vào không phận Ukraine.

Nó có thể phóng tên lửa từ khoảng cách lớn, sau đó quay về căn cứ. Trong những đợt tập kích quy mô lớn, oanh tạc cơ Tu-22M3 được sử dụng cùng nhiều loại tên lửa và UAV tấn công, tạo ra nhiều mục tiêu cho mạng lưới phòng không Ukraine.

Kh-22 có tầm bắn lớn và tốc độ cao, nhưng được phát triển từ thời công nghệ dẫn đường rất khác hiện nay. Nga đã phát triển Kh-32 như một bước tiến của dòng tên lửa này.

Theo nghiên cứu của Bulletin of the Atomic Scientists, Tu-22M3 có khả năng mang Kh-22, còn Tu-22M3M được định hướng sử dụng Kh-32. Ukraine cũng từng công bố đánh chặn các tên lửa Kh-32 trong chiến tranh.

Ukraine đồng thời tìm cách phát hiện và đánh chặn oanh tạc cơ Tu-22M3 cũng như tên lửa được phóng từ máy bay. Một tổn thất đặc biệt gây tranh cãi xảy ra ngày 19/4/2024.

Ukraine tuyên bố các lực lượng phòng không phối hợp với tình báo quân sự đã bắn hạ một Tu-22M3 sau một đợt tập kích của Nga.

Bộ Quốc phòng Nga nói máy bay rơi tại vùng Stavropol khi đang trở về căn cứ và nguyên nhân ban đầu là trục trặc kỹ thuật.

Mối đe dọa đối với Tu-22M3 không chỉ đến từ phòng không. Các căn cứ đặt máy bay cũng trở thành mục tiêu.

Tháng 8/2023, một cuộc tập kích bằng UAV tại căn cứ Soltsy ở vùng Novgorod làm một máy bay thuộc dòng Tu-22M bị phá hủy theo hình ảnh và thông tin được AP ghi nhận; Nga sau đó di chuyển các máy bay còn lại khỏi căn cứ.

Ngày 1/6/2025, chiến dịch UAV mang tên Spiderweb của Ukraine tạo ra tổn thất lớn hơn. Hình ảnh vệ tinh được nhiều nguồn phân tích cho thấy 4 Tu-22M3 tại căn cứ Belaya bị phá hủy.

AP cũng xác định ít nhất 4 Tu-22M cùng 3 Tu-95 bị phá hủy tại Belaya. Ukraine đưa ra con số tổn thất lớn hơn trên toàn bộ các căn cứ bị tập kích, nhưng những con số này không thể đồng nhất với số máy bay bị phá hủy đã được xác nhận độc lập.

Vì vậy, số Tu-22M3 còn hoạt động hiện nay cần được nhìn nhận thận trọng. The Military Balance 2024 của IISS ước tính Nga có 57 Tu-22M3. Nhưng đó là số liệu trước các tổn thất tiếp theo và không đồng nghĩa toàn bộ đều ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu.

Ngày 15/6/2026, một Tu-22M3 khác rơi tại vùng Irkutsk trong chuyến bay huấn luyện. Cả 4 thành viên tổ bay thoát hiểm; thông tin ban đầu từ chính quyền địa phương cho rằng sự cố động cơ có thể là nguyên nhân.

Những sự kiện này cho thấy nghịch lý của Tu-22M3 trong chiến tranh Ukraine. Máy bay có thể đứng cách xa chiến trường và sử dụng tên lửa tầm xa để giảm nhu cầu tiến vào vùng phòng không, nhưng chính các căn cứ của nó lại có thể trở thành mục tiêu của UAV tấn công sâu.

Sau hơn 40 năm từ chuyến bay đầu tiên của Tu-22M3, “Gấu tốc độ” vẫn có giá trị chiến đấu, nhưng mỗi chiếc bị mất lại khó thay thế bởi dòng máy bay này không còn được sản xuất.