Từ bài toán của đất nước đến khát vọng đại học nghiên cứu xuất sắc

Bước sang chặng đường mới, nhà trường đặt mục tiêu trở thành đại học nghiên cứu và đổi mới sáng tạo xuất sắc, nơi hội tụ nhân tài, hình thành công nghệ mới và tạo ra những giải pháp phục vụ phát triển bền vững.

Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội (năm 1985). Ảnh: Văn Bảo/TTXVN

Dùng tri thức giải những bài toán lớn của đất nước

Nhìn lại hành trình 70 năm, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, từ những ngày đầu đặt nền móng cho nền giáo dục kỹ thuật của đất nước đến hôm nay, Đại học Bách khoa Hà Nội luôn giữ vai trò tiên phong trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Một trong những minh chứng tiêu biểu cho tinh thần đó là sự tham gia của các nhà khoa học Đại học Bách khoa Hà Nội vào công trình đường dây tải điện siêu cao áp 500 kV Bắc - Nam đầu thập niên 1990.

Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Thắng, giảng viên Bộ môn Công nghệ Hữu cơ – Hóa dầu, Viện Kỹ thuật Hóa học, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, hướng dẫn sinh viên trong phòng thí nghiệm. Bà được trao Giải thưởng Kovalevskaia năm 2022 với các nghiên cứu về xúc tác xử lý môi trường và hóa học bền vững. Ảnh: Phương Hoa/TTXVN

Khi phương án xây dựng tuyến đường dây dài gần 1.500 km được đặt ra, một trong những thách thức kỹ thuật lớn nhất là hiện tượng “1/4 bước sóng”, có nguy cơ gây cộng hưởng điện áp, khiến hệ thống không thể vận hành ổn định. Trước bài toán này, các nhà khoa học Bách khoa, trong đó có Giáo sư Trần Đình Long, Giáo sư Lã Văn Út và các đồng nghiệp Bộ môn Hệ thống điện đã chứng minh hiện tượng trên có thể kiểm soát và đưa ra giải pháp chia tuyến đường dây thành nhiều đoạn thông qua 5 trạm bù. Kết quả tính toán trở thành căn cứ khoa học quan trọng để công trình được triển khai.

Không chỉ giải bài toán lý thuyết, đội ngũ chuyên gia Bách khoa còn tham gia thiết kế kỹ thuật, đưa ra nhiều cải tiến phù hợp với điều kiện thi công thực tế. Trong đó có sáng kiến sử dụng cột néo một thân cho một pha, giúp đơn giản hóa kết cấu chế tạo trong nước, thuận lợi cho vận chuyển, lắp dựng trên địa hình miền núi. Các nhà khoa học Bách khoa cũng tham gia tính toán, hiệu chỉnh hệ thống bảo vệ rơ-le, điều khiển kỹ thuật số và tuyến cáp quang của công trình.

Ngày 27/5/1994, đường dây 500 kV Bắc - Nam chính thức hòa mạng, kết nối hệ thống điện ba miền. Ngay sau khi vận hành, công trình đáp ứng 30% nhu cầu điện năng cho miền Nam, chấm dứt tình trạng thiếu điện ở miền Trung; chưa đầy ba năm sau, công trình đã thu hồi toàn bộ vốn đầu tư hơn 500 triệu USD.

Tinh thần này tiếp tục được thể hiện trong lĩnh vực cơ khí - tự động hóa. Cụm công trình “Nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ Cơ khí - Tự động hóa trong công nghiệp chế biến nông sản, thực phẩm” do Giáo sư, Viện sĩ Đinh Văn Nhã chủ nhiệm gồm 450 công trình nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ, đã được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh. Trong đó, “Dây chuyền sản xuất Bia chất lượng cao” được bầu chọn là “Sản phẩm công nghiệp chủ lực của thành phố Hà Nội” 5 kỳ liên tiếp trong giai đoạn 2007–2017.

Một dấu ấn khác là cụm công trình “Nghiên cứu chế tạo một số cảm biến khí có độ nhạy cao trên cơ sở vật liệu nano oxit kim loại bán dẫn và tổ hợp nano carbon bằng công nghệ vi điện tử” do Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Chiến cùng các cộng sự thực hiện, được trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ năm 2022.

Giờ thực hành của sinh viên Viện Cơ khí (Đại học Bách Khoa Hà Nội) tại Phòng máy tiện CNC (2011). Ảnh: Hoàng Hùng/TTXVN

Nhóm nghiên cứu thuộc nhóm tiên phong trên thế giới nghiên cứu, ứng dụng hiệu ứng tiếp xúc nano dị thể giữa vật liệu một chiều - dây nano ôxít kim loại và vật liệu hai chiều - màng graphene; đồng thời làm chủ công nghệ lõi chế tạo vật liệu nano, quy trình đóng gói, đo đạc linh kiện và tích hợp dây nano bán dẫn trực tiếp lên chíp silic. Từ đó, các nhà khoa học phát triển cảm biến có khả năng phát hiện khí ở nồng độ rất thấp và hệ đa cảm biến tích hợp. Các mẫu cảm biến nano đã được ứng dụng trong hệ thống cảnh báo cháy sớm, thiết bị báo động rò rỉ khí gas gia đình và các trạm quan trắc ô nhiễm không khí tại một số khu vực trọng điểm.

Cụm công trình công bố 96 bài báo khoa học trên các tạp chí quốc tế thuộc hệ thống ISI, 2 sách chuyên khảo trong nước và một chương sách do nhà xuất bản quốc tế phát hành. Theo dữ liệu Scopus được thống kê đến thời điểm xét và trao giải năm 2022, các công trình thu hút hơn 3.500 lượt trích dẫn, trung bình khoảng 35 lượt mỗi bài. Quá trình nghiên cứu cũng góp phần đào tạo nhiều thế hệ học viên cao học, nghiên cứu sinh, hình thành lực lượng chuyên gia về vật liệu nano và công nghệ vi điện tử.

Các sản phẩm nghiên cứu còn mở rộng sang công nghệ sức khỏe và quản lý xã hội. Các nhà khoa học Viện Khoa học và Công nghệ sức khỏe đã phát triển, hướng tới làm chủ toàn bộ quy trình chế tạo kit thử nhanh “made in Vietnam”, trong đó có bộ kit thử nhanh Dengue NS1 và IgG/IgM. Trung tâm NAVIS, Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông thực hiện dự án cung cấp thiết bị thu nhận vân tay BKCA phục vụ xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Những kết quả ở các lĩnh vực khác nhau của Đại học Bách khoa Hà Nội cùng cho thấy một hướng đi: nghiên cứu không chỉ dừng ở công bố khoa học mà hướng tới làm chủ công nghệ, hình thành sản phẩm và giải quyết những yêu cầu từ thực tiễn.

Giai đoạn bản lề để trở thành đại học nghiên cứu và đổi mới sáng tạo xuất sắc

Đại học Bách khoa Hà Nội. Ảnh: ĐHBKHN

Sau 70 năm xây dựng và phát triển, đến nay, Đại học Bách khoa Hà Nội đặt nghiên cứu và đổi mới sáng tạo trong một bối cảnh mới, khi dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, tự động hóa và robot, vật liệu mới, năng lượng xanh, công nghệ sinh học cùng các công nghệ nền tảng đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, quản trị và đời sống xã hội.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, đại học không chỉ là nơi truyền thụ tri thức mà còn phải là nơi kiến tạo tri thức mới, phát triển công nghệ mới, nuôi dưỡng những con người có khả năng dẫn dắt sự thay đổi và giải quyết những vấn đề lớn của quốc gia, nhân loại.
Khát vọng của Đại học Bách khoa Hà Nội là xây dựng một đại học nghiên cứu và đổi mới sáng tạo xuất sắc, nơi hội tụ nhân tài, những ý tưởng lớn được nuôi dưỡng, những công nghệ mới được hình thành và những giải pháp có giá trị được tạo ra phục vụ phát triển bền vững. Nhà trường hướng tới nhóm 100 - 150 đại học hàng đầu châu Á, có lĩnh vực thuộc nhóm 100 thế giới, trở thành trung tâm đào tạo tài năng, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo hàng đầu Việt Nam.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, giai đoạn 2026 - 2030 được xác định là giai đoạn bản lề. Một trong những điểm nhấn là triển khai mô hình AI-First University, với quản trị được dẫn dắt bởi dữ liệu, hỗ trợ bởi AI nhằm nâng cao hiệu quả đào tạo, nghiên cứu và quản lý hành chính, tiến tới xây dựng bản sao số đại học (Digital Twin Campus).

Cùng với nâng cấp hạ tầng tính toán, hiện đại hóa cơ sở vật chất và đầu tư các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, một hướng đi đáng chú ý là phát triển cơ sở 2 Đại học Bách khoa Hà Nội tại Hưng Yên thành không gian kết nối đào tạo, nghiên cứu với đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp.

Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cùng các đại biểu tham quan "Không gian đổi mới sáng tạo liên ngành" của trường Đại học Bách khoa Hà Nội (6/2026). Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN

Trao đổi về định hướng này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tạ Hải Tùng, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết, cơ sở 2 - Phân hiệu tại Hưng Yên là một mảnh ghép chiến lược nhằm mở rộng không gian đào tạo và nghiên cứu kỹ thuật chất lượng cao. Định hướng tại đây không chỉ phục vụ đào tạo mà hình thành một Innovation Park, kết nối chặt chẽ giữa đại học, doanh nghiệp và Nhà nước.

Theo mô hình dự kiến, các trung tâm nghiên cứu hỗn hợp sẽ được hình thành với sự đồng chủ trì của nhà khoa học trong trường và chuyên gia doanh nghiệp; các trung tâm R&D của doanh nghiệp được đặt trực tiếp trong khuôn viên; sinh viên có thể thực tập và tham gia nghiên cứu ngay trong các dự án thực tế. Mối liên kết này được kỳ vọng tạo lợi ích cho cả người học, nhà khoa học và doanh nghiệp. Sinh viên có môi trường thực hành chất lượng cao; nhà khoa học có điều kiện đưa kết quả nghiên cứu trực tiếp tới doanh nghiệp; doanh nghiệp khai thác nguồn lực chất xám của trường đại học, qua đó tạo thêm những sản phẩm công nghệ do Việt Nam làm chủ.

Song hành với đó là những thay đổi về quản trị và môi trường học thuật. Nhà trường đặt mục tiêu tăng tỷ lệ đào tạo sau đại học, tỷ lệ giảng viên và sinh viên quốc tế, tỷ lệ nguồn thu từ hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; phát triển không gian sáng tạo liên ngành và hoàn thiện mô hình, chiến lược phát triển hệ thống doanh nghiệp BK-Holdings.

Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn cho biết, Đại học Bách khoa Hà Nội hướng tới xây dựng một nền văn hóa học thuật vững mạnh, lấy liêm chính làm nền tảng, tự do học thuật đi cùng trách nhiệm giải trình làm nguyên tắc, xuất sắc làm chuẩn mực; đổi mới sáng tạo, phối hợp liên ngành, hợp tác ba nhà và quốc tế hóa là những động lực phát triển.

Kỳ thi đánh giá tư duy do Trường Đại học Bách khoa Hà Nội điều phối - chủ trì, xét tuyển vào Đại học Bách khoa Hà Nội cùng 20 trường đại học khác. Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN

Người đứng đầu Đại học Bách khoa Hà Nội cũng xác định quản trị trong giai đoạn mới phải lấy con người làm trung tâm, dựa trên dữ liệu, minh bạch và trách nhiệm giải trình, gắn với mục tiêu và hiệu quả, phân quyền và trao quyền, hợp tác và đổi mới sáng tạo, thích ứng, linh hoạt và cải tiến liên tục.

Nếu đường dây 500 kV Bắc - Nam, các dây chuyền cơ khí - tự động hóa hay cảm biến nano là những dấu mốc cho thấy khả năng dùng tri thức để giải quyết những bài toán lớn của từng giai đoạn phát triển đất nước thì chặng đường phía trước của Đại học Bách khoa Hà Nội đặt ra một yêu cầu cao hơn: xây dựng một hệ sinh thái có khả năng liên tục tạo ra tri thức, công nghệ và sản phẩm mới.

Như chia sẻ của Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, lịch sử Đại học Bách khoa Hà Nội chưa bao giờ được tạo nên bởi sự hài lòng với những thành quả đã đạt được. Trách nhiệm của thế hệ hôm nay là tiếp nối “di sản 70 năm” để kiến tạo một Đại học Bách khoa Hà Nội hiện đại hơn, sáng tạo hơn, hội nhập sâu rộng hơn, có sức ảnh hưởng lớn hơn đối với Việt Nam và thế giới.