Từ bài toán lớn đến sản phẩm công nghệ

Nghiên cứu khoa học tại Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: PV

Từ “bài toán lớn” đến công nghệ lõi

Cùng với hoàn thiện thể chế, Bộ Khoa học và Công nghệ đang tập trung tổ chức thực hiện các nhiệm vụ công nghệ chiến lược, gắn với những bài toán phát triển và yêu cầu về công nghệ lõi, sản phẩm cụ thể.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, đến ngày 16-9-2026, Bộ đã tổng hợp 38 đề xuất nhiệm vụ của 9 bộ, cơ quan trung ương. Trong số 28 đề xuất của 8 bộ, cơ quan được tiếp nhận trong đợt đầu, 21 nhiệm vụ đủ điều kiện phê duyệt; đến ngày 18-9, các bộ, cơ quan đã phê duyệt 11 nhiệm vụ theo thẩm quyền. Bộ cũng tiếp nhận thêm 10 đề xuất với tổng kinh phí 8.450 tỷ đồng để tiếp tục rà soát, thẩm định.

Các đề xuất đã trực tiếp bao phủ 12 trong số 16 bài toán quốc gia và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Các bài toán tập trung vào những lĩnh vực có ý nghĩa trực tiếp đối với năng lực tự chủ và tăng trưởng như: Giống, vắc-xin nông nghiệp; năng lượng, sản xuất xanh và thông minh; vắc-xin, liệu pháp tế bào và y tế cá thể hóa; đường sắt; giáo dục thông minh; sản phẩm công nghệ lõi; giám sát ngân hàng và vệ tinh quan sát trái đất.

Điểm mới hơn là các nhiệm vụ đã bắt đầu “định hình” sản phẩm. Trong nông nghiệp là chọn giống hệ gen, chỉnh sửa gen, chip SNP, vắc-xin thú y thế hệ mới; trong công nghiệp và năng lượng là bản sao số hệ thống điện, thiết bị điện trung áp, vật liệu carbon nanotube, robot tự chủ, AI Vision; trong y tế là nền tảng vắc-xin, CAR-T, tế bào NK, tế bào gốc và thiết bị y tế cá thể hóa.

Đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu của Nghị quyết 57: Khoa học, công nghệ phải gắn với những bài toán phát triển cụ thể, thay vì chỉ tạo ra kết quả nghiên cứu nằm trong phạm vi phòng thí nghiệm.

Vai trò của Bộ Khoa học và Công nghệ vì thế nổi lên ở khâu kết nối và điều phối. Bộ không chỉ xây dựng cơ chế để các nhiệm vụ được triển khai, mà còn phải rà soát để xác định đâu là bài toán cấp quốc gia, đâu là nhiệm vụ của địa phương, đâu là nội dung có thể tích hợp, dùng chung, qua đó tránh phân tán nguồn lực.

Điều này thể hiện rõ qua việc Bộ rà soát 113 đề xuất công nghệ chiến lược của 30 địa phương. Qua rà soát, Bộ Khoa học và Công nghệ đặt vấn đề tích hợp, dùng chung hoặc tổ chức ở quy mô quốc gia, liên vùng đối với những nền tảng, dữ liệu, công nghệ có tính tương đồng.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định trình bày tham luận về triển khai nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phát triển công nghệ chiến lược ngày 28-9. Ảnh: PV

Từ thực tế đó, Bộ dự kiến phân loại các đề xuất thành ba nhóm. Trong đó, 3 đề xuất là những bài toán lớn gắn với lợi thế nổi trội của địa phương để báo cáo Thủ tướng Chính phủ; 46 đề xuất tiếp tục hoàn thiện để xem xét đưa vào Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược; 64 đề xuất thuộc thẩm quyền và khả năng cân đối nguồn lực của địa phương.

Cách làm này cho thấy một vấn đề quan trọng của giai đoạn hiện nay, với những nền tảng, dữ liệu hoặc công nghệ có tính tương đồng, Bộ đặt vấn đề tích hợp, dùng chung hoặc tổ chức ở quy mô quốc gia, liên vùng khi phù hợp. Đây chính là cách để nguồn lực được tập trung vào những bài toán có khả năng tạo tác động lớn hơn.

Điểm nghẽn từ nghiên cứu đến thị trường

Hiện cả nước hiện có 113 hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm phục vụ các nhóm công nghệ chiến lược, với tổng vốn đầu tư đã lượng hóa hơn 1.680 tỷ đồng và 1.180 nhân lực, trong đó có 807 tiến sĩ, chuyên gia. Tuy nhiên, lớp hạ tầng nối nghiên cứu với sản phẩm còn hạn chế; năng lực làm nguyên mẫu, sản xuất thử, thử nghiệm trong điều kiện gần thực tế, kiểm định và chứng nhận chưa được thể hiện đầy đủ trong nhiều hồ sơ.

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, nhiều kết quả nghiên cứu vẫn dừng ở báo cáo, quy trình hoặc nguyên mẫu; thiếu dữ liệu kiểm chứng trong sản xuất thực tế, thiết kế sản xuất, tiêu chuẩn, phương pháp thử, chứng nhận, tính toán chi phí, khả năng mở rộng và phương án sau chuyển giao. Trong khi đó, doanh nghiệp chưa tham gia đủ sớm và các khâu thử nghiệm, chứng nhận, sản xuất thử, mở rộng quy mô chưa được tổ chức thành một chuỗi liên tục.

Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến tỷ lệ doanh nghiệp trong nước có hoạt động đổi mới công nghệ còn thấp, khoảng 0,15% trong các năm 2022 và 2024. Phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung ở các khâu gia công, lắp ráp, giá trị gia tăng thấp và chưa làm chủ công nghệ lõi.

Lắp ráp ô tô tại Nhà máy VinFast. Ảnh: PV

Một nguyên nhân khác nằm ở chính quá trình tổ chức thực hiện chính sách. Hệ thống cơ chế về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cơ bản đã được hoàn thiện, nhưng nhiều quy định mới có thời gian thực hiện ngắn, chưa được cụ thể hóa đầy đủ thành quy trình, tiêu chí, định mức và cơ chế phối hợp. Việc triển khai còn liên quan đến đầu tư, ngân sách, thuế, tài sản công, đấu thầu, tín dụng, sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và giáo dục đại học, khiến một số cơ chế chưa vận hành thông suốt.

Với công nghệ chiến lược, đây lại là lĩnh vực mới, có độ rủi ro cao. Những cơ chế về chấp nhận rủi ro, đầu tư mạo hiểm và miễn trừ trách nhiệm do rủi ro khách quan vì thế vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.

Tiến độ triển khai nhiệm vụ giữa các bộ, cơ quan cũng chưa đồng đều. Đến ngày 18-9-2026 mới có 11/28 nhiệm vụ được phê duyệt; 9 đề xuất bổ sung vẫn đang được rà soát, tổ chức thẩm định.

Ở địa phương, hạn chế còn thể hiện ở việc nhiều đề xuất mới dừng ở ý tưởng hoặc mô tả bài toán, chưa làm rõ công nghệ cần làm chủ, tính mới, sản phẩm đầu ra, đơn vị tiếp nhận, phương án ứng dụng, thương mại hóa và nguồn lực thực hiện. Nếu không được xử lý, việc mỗi nơi triển khai một đề xuất tương tự có thể dẫn tới trùng lặp và phân tán nguồn lực.

Ba tháng cuối năm: Tập trung tháo gỡ điểm nghẽn

Trong 3 tháng cuối năm, Bộ Khoa học và Công nghệ tập trung hoàn thiện các cơ chế, chính sách còn vướng.

Bộ sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định thuộc phạm vi quản lý; triển khai sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật theo kế hoạch; đồng thời hoàn thiện cơ chế về chấp nhận rủi ro, đầu tư mạo hiểm và miễn trừ trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ công nghệ chiến lược. Sau khi Đề án tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia được phê duyệt, Bộ sẽ tập trung tổ chức các chương trình hỗ trợ đổi mới công nghệ, chuyển giao, thương mại hóa, phát triển thị trường khoa học và công nghệ.

Một nhiệm vụ có thời hạn rất cụ thể là thúc đẩy các bộ, cơ quan được giao nhiệm vụ tại Quyết định số 808/QĐ-TTg khẩn trương hoàn thành phê duyệt các nhiệm vụ đặt hàng và gửi dự toán kinh phí về Bộ Khoa học và Công nghệ chậm nhất ngày 30-9-2026.

Cùng với đó, Bộ tiếp tục rà soát các đề xuất công nghệ chiến lược của địa phương, xử lý tình trạng trùng lặp, nghiên cứu tích hợp những đề xuất tương đồng thành nhiệm vụ có phạm vi quốc gia, liên vùng hoặc nền tảng dùng chung.

Sinh viên tham quan Phòng thí nghiệm Công nghệ Hydro tại Viện Khoa học vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Ảnh: PV

Một hướng ưu tiên khác là tiếp tục triển khai Đề án phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia phục vụ công nghệ chiến lược. Bộ sẽ tập trung hoàn thiện tiêu chí lựa chọn, cơ chế vận hành dùng chung, bộ chỉ số đánh giá hiệu quả, rà soát danh mục đầu tư và bảo đảm phương án về nhân lực, tài chính, vận hành sau đầu tư; ưu tiên bổ sung năng lực còn thiếu về thử nghiệm, đo kiểm, kiểm định và tích hợp hệ thống.

Để thúc đẩy chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, Bộ Khoa học và Công nghệ đề nghị các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp nhà nước hằng năm công bố các bài toán thực tiễn cần giải quyết, tổ chức đặt hàng, thử nghiệm và mua hoặc thuê sản phẩm, công nghệ đáp ứng yêu cầu. Đồng thời, tăng cường kết nối cung - cầu công nghệ, phát triển các tổ chức trung gian và nâng cao hiệu quả các sàn giao dịch khoa học và công nghệ.

Trong thời gian tới, Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục tập trung vào những khâu còn vướng, từ hoàn thiện cơ chế, lựa chọn nhiệm vụ công nghệ chiến lược, phát triển hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm đến kết nối cung - cầu, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đây là những việc cần được triển khai đồng bộ để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tạo ra những sản phẩm, công nghệ đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.