Từ biểu tượng giao thông xanh đến 'nghĩa địa xe điện': Mặt trái của cơn sốt xe chia sẻ

Từng được kỳ vọng mở ra kỷ nguyên giao thông xanh, hàng nghìn chiếc xe điện tại Trung Quốc nay nằm phơi mưa nắng trong những bãi tập kết khổng lồ sau khi các doanh nghiệp xe chia sẻ lần lượt rút lui khỏi thị trường.

Những chiếc xe điện bị bỏ hoang thuộc sở hữu của nhà cung cấp dịch vụ chia sẻ xe Evcard nằm la liệt trên một cánh đồng ở thành phố Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang (miền đông Trung Quốc). Ảnh: HPIC

Từ giấc mơ giao thông xanh...

Giai đoạn 2017-2019 chứng kiến sự bùng nổ của ngành xe năng lượng mới (NEV) tại Trung Quốc. Được hậu thuẫn bởi các chính sách ưu đãi và làn sóng đầu tư mạnh mẽ, hàng loạt doanh nghiệp xe chia sẻ (car-sharing) và dịch vụ gọi xe công nghệ (ride-hailing) đồng loạt mở rộng quy mô.

Tại Hàng Châu, Gia Hưng và nhiều thành phố lớn, những chiếc xe điện của BAIC New Energy, Changan, Geely hay Zotye nhanh chóng phủ kín đường phố. Khi đó, xe điện không chỉ được xem là giải pháp giảm ô nhiễm không khí mà còn là biểu tượng của nền kinh tế chia sẻ và tham vọng đưa ngành ô tô Trung Quốc vươn lên dẫn đầu thế giới.

Thế nhưng, sự phát triển quá nhanh cũng khiến thị trường sớm bộc lộ những điểm yếu. Khi nguồn vốn đầu tư dần thu hẹp và nhu cầu thực tế không đạt như kỳ vọng, nhiều doanh nghiệp không còn đủ khả năng duy trì hoạt động.

...đến những "nghĩa địa xe điện"

Chỉ sau vài năm, hàng nghìn chiếc xe từng tấp nập trên đường phố bị đưa vào các bãi tập kết sau khi doanh nghiệp phá sản hoặc ngừng kinh doanh.

Tại nhiều địa phương thuộc tỉnh Chiết Giang, những dãy xe điện phủ bụi, cỏ mọc kín quanh bánh xe trở thành hình ảnh quen thuộc. Không ít chiếc vẫn còn khá mới, nội thất gần như nguyên vẹn nhưng không còn cơ hội quay trở lại đường phố.

Hiện tượng này được truyền thông Trung Quốc gọi là "共享汽车坟场" - "nghĩa địa xe chia sẻ", trong khi báo chí quốc tế sử dụng cụm từ "EV graveyard" hay "nghĩa địa xe điện" để mô tả những bãi xe khổng lồ nằm im lìm ngoài trời.

Những hình ảnh đó nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội, tạo nên cảm giác như xe điện đã thất bại. Tuy nhiên, các cuộc điều tra của People's Daily và China Energy News lại chỉ ra một thực tế khác.

Sự bùng nổ nhờ trợ cấp đã giúp Trung Quốc trở thành một cường quốc xe điện, nhưng cũng để lại những bãi đất hoang đầy cỏ dại trên khắp cả nước, ngập tràn những chiếc xe chạy bằng pin không mong muốn. Ảnh: Bloomberg

Công nghệ không thất bại, mô hình kinh doanh mới là vấn đề

Theo các cơ quan báo chí Trung Quốc, phần lớn phương tiện nằm trong các "nghĩa địa xe điện" đều là xe phục vụ dịch vụ chia sẻ hoặc xe công nghệ, chứ không phải xe cá nhân.

Trong giai đoạn thị trường tăng trưởng nóng, nhiều doanh nghiệp ồ ạt mua xe để mở rộng đội xe với kỳ vọng nhanh chóng chiếm lĩnh thị phần. Tuy nhiên, doanh thu từ hoạt động cho thuê không đủ bù đắp chi phí vận hành, bảo dưỡng và bãi đỗ. Khi các công ty lần lượt phá sản, hàng nghìn chiếc xe trở thành những tài sản không còn người khai thác.

Việc thanh lý cũng không hề dễ dàng. Thị trường xe điện đã qua sử dụng phát triển chậm, trong khi chi phí thay mới bộ pin lithium-ion có thể chiếm phần lớn giá trị còn lại của chiếc xe. Với nhiều doanh nghiệp, bán xe thu về còn thấp hơn chi phí xử lý, khiến không ít phương tiện bị bỏ mặc tại các bãi tập kết trong thời gian dài.

Mỗi cục pin đã qua sử dụng của những chiếc xe đều chứa các thành phần quý giá như niken, liti và coban. Ảnh: Bloomberg

Vòng đời của pin xe điện - Thách thức xử lí rác thải và tái chế

Điều khiến các chuyên gia lo ngại hiện nay không chỉ là hàng nghìn chiếc xe nằm bất động, mà còn là khối lượng pin lithium-ion bên trong chúng.

Pin xe điện chứa nhiều vật liệu có giá trị như lithium, cobalt và nickel, nhưng cũng là nguồn chất thải tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu không được thu hồi đúng quy trình. Khi bị bỏ mặc hoặc xử lý không đúng cách, các hóa chất độc hại có thể rò rỉ ra môi trường, gây ô nhiễm đất, nguồn nước và làm gia tăng nguy cơ cháy nổ.

Trong khi đó, quy trình tháo dỡ và tái chế pin đòi hỏi công nghệ chuyên biệt cùng chi phí đầu tư lớn. Chính điều này khiến bài toán xử lý xe điện hết vòng đời trở thành thách thức không chỉ đối với doanh nghiệp mà còn với toàn bộ chuỗi cung ứng của ngành công nghiệp xe điện.

Sự xuất hiện của những "nghĩa địa xe điện" là một nghịch lý của quá trình chuyển đổi xanh. Được kỳ vọng giúp giảm phát thải và thúc đẩy giao thông bền vững, nhiều chiếc xe điện lại bị đào thải khi chưa khai thác hết vòng đời chỉ vì mô hình kinh doanh tăng trưởng quá nóng.

Bài học từ Trung Quốc cho thấy, một nền công nghiệp xanh không thể chỉ được đo bằng số lượng xe bán ra hay tốc độ mở rộng thị trường. Khi vòng đời sản phẩm không được tính toán đầy đủ, những chiếc xe từng được tạo ra để bảo vệ môi trường có thể trở thành nguồn phát sinh rác thải mới, đi ngược lại chính mục tiêu mà cuộc cách mạng xe điện hướng tới.