Từ chính sách đến quyền được thực hiện

Người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số dự hội nghị tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý năm 2025. Khoảng cách cần thu hẹp không chỉ là đưa pháp luật đến hội trường, mà là để người dân biết quyền, biết cách thực hiện và biết tìm hỗ trợ khi quyền, lợi ích hợp pháp bị ảnh hưởng. Ảnh: Minh Anh

Pháp luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi người dân không chỉ biết quy định mà còn hiểu quyền của mình, biết cách thực hiện và biết tìm đến đâu khi quyền, lợi ích hợp pháp bị ảnh hưởng.

Bởi vậy, giữa một chính sách được ban hành và một quyền được thực hiện luôn tồn tại một khoảng cách. Khoảng cách ấy có thể nằm ở thông tin, ngôn ngữ, địa lý, hạ tầng, thủ tục, khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý hoặc đơn giản là việc người dân chưa biết mình có quyền gì và phải thực hiện quyền đó như thế nào.

Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, khoảng cách ấy càng đáng được quan tâm. Điều kiện địa lý, kinh tế - xã hội, ngôn ngữ, hạ tầng thông tin và khả năng tiếp cận dịch vụ công không giống nhau giữa các địa bàn, cộng đồng. Vì vậy, cùng một chính sách nhưng nếu phương thức tiếp cận và điều kiện thụ hưởng khác nhau, kết quả tạo ra cũng có thể khác nhau.

Đó là lý do công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không thể chỉ được nhìn như hoạt động truyền đạt thông tin. Ở tầng sâu hơn, đây là một mắt xích của quá trình đưa quyền được pháp luật ghi nhận vào đời sống.

Từ “đã tuyên truyền” đến “người dân có thể thực hiện quyền”

Một chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật có thể được triển khai đúng kế hoạch, đủ số cuộc tuyên truyền, đủ tài liệu và đủ số người tham dự. Nhưng những con số đó mới phản ánh hoạt động và đầu ra, chưa tự thân chứng minh mục tiêu cuối cùng đã đạt được.

Câu hỏi quan trọng hơn là: nguồn lực đã được bố trí đến đúng nơi cần thiết chưa? Những địa bàn khó tiếp cận có được ưu tiên tương xứng không? Nội dung có phù hợp với từng nhóm đối tượng không? Phương thức truyền đạt có vượt qua được rào cản về ngôn ngữ, địa lý và điều kiện tiếp cận thông tin không? Và sau cùng, người dân có biết quyền của mình, biết cách thực hiện quyền và biết tìm đến đâu để được hỗ trợ khi phát sinh vấn đề pháp lý hay không? Đó là sự chuyển dịch từ đo hoạt động sang đo kết quả; từ kiểm đếm nguồn lực đã sử dụng sang đánh giá giá trị mà nguồn lực công tạo ra.

Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 đã yêu cầu việc phổ biến, giáo dục pháp luật đối với người dân ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi phải căn cứ đặc điểm của từng đối tượng, gắn nội dung pháp luật với đời sống, sản xuất; đồng thời chú trọng hòa giải ở cơ sở, trợ giúp pháp lý lưu động, tư vấn pháp luật và cung cấp thông tin, tài liệu pháp luật bằng tiếng dân tộc.

Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật số 12/2026/QH16, được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, tiếp tục đặt người dân ở vị trí trung tâm khi ghi nhận công dân có quyền tiếp cận pháp luật, thụ hưởng và tham gia các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật; đồng thời yêu cầu Nhà nước ưu tiên nguồn lực tương xứng cho các đối tượng đặc thù.

Như vậy, yêu cầu của chính sách đang ngày càng rõ: không chỉ đưa pháp luật đến với người dân, mà phải tạo điều kiện để người dân có khả năng tiếp cận và sử dụng pháp luật.

Hội nghị tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật được tổ chức theo hình thức tập trung, nhưng giá trị không nằm ở số cuộc họp mà ở việc người dân có hiểu và thực hiện được quyền của mình hay không. Ảnh: Minh Anh

Khoảng cách cần đo không chỉ là khoảng cách tiếp cận

Một chương trình có thể hoàn thành đủ số hội nghị, số tài liệu, số lượt tuyên truyền theo kế hoạch. Nhưng nếu sau những hoạt động ấy, một bộ phận người dân ở vùng sâu, vùng xa vẫn chưa biết quyền của mình, chưa biết cách thực hiện hoặc không biết tìm đến đâu khi quyền và lợi ích hợp pháp bị ảnh hưởng, thì đầu ra có thể đã hoàn thành nhưng kết quả chính sách chưa chắc đã tương xứng.

Vấn đề vì thế không chỉ là nguồn lực có được sử dụng đúng mục đích hay không, mà còn là nguồn lực ấy có được phân bổ theo nhu cầu hay không và có tạo ra kết quả tương xứng hay không.

Một đồng ngân sách dành cho phổ biến, giáo dục pháp luật ở địa bàn thuận lợi và một đồng ngân sách dành cho địa bàn xa, khó tiếp cận không nhất thiết tạo ra cùng một kết quả. Một tài liệu pháp luật bằng tiếng phổ thông và một tài liệu được chuyển tải phù hợp với ngôn ngữ, văn hóa, điều kiện tiếp nhận của cộng đồng cũng không nhất thiết có cùng giá trị sử dụng.

Đây cũng là logic được đặt ra trong Quyết định số 233/QĐ-TTg ngày 3/2/2026 về Đề án PBGDPL phù hợp với đối tượng, địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 -2035. Đề án không chỉ đặt mục tiêu về độ bao phủ mà còn yêu cầu việc phổ biến, giáo dục pháp luật phải phù hợp với đối tượng, địa bàn và đặc thù của vùng.

Khi quyền trên giấy trở thành quyền trong đời sống

Một chính sách chỉ thực sự tạo ra giá trị khi những quyền được xác lập trong pháp luật có khả năng đi qua những khoảng cách về địa lý, ngôn ngữ, thông tin và điều kiện kinh tế - xã hội để đến với người dân.

Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, điều đó đòi hỏi nguồn lực phải được phân bổ theo nhu cầu; phương thức phổ biến pháp luật phải phù hợp với từng nhóm đối tượng, từng địa bàn; hoạt động trợ giúp pháp lý phải hướng đến những người thực sự cần hỗ trợ; và quan trọng hơn, kết quả cuối cùng phải được nhìn từ khả năng người dân thực hiện quyền của mình, chứ không chỉ từ số lượng hoạt động đã được tổ chức.

Bởi giữa “quyền được pháp luật ghi nhận” và “quyền được thực hiện trong đời sống” luôn có một chặng đường.

Chặng đường ấy được lấp đầy bằng nguồn lực công, bằng chất lượng quản trị và bằng khả năng đưa chính sách đến đúng người, đúng nhu cầu, đúng thời điểm.

Một chính sách tốt không chỉ tạo ra thêm hoạt động. Một chính sách có giá trị phải làm cho quyền của người dân trở nên dễ tiếp cận hơn, dễ thực hiện hơn và có khả năng được bảo vệ tốt hơn trong đời sống.