Tự chủ chiến lược, giữ thế chủ động trong chiến tranh nhận thức - Bài 1: Chiến tranh nhận thức và những biến thể nguy hiểm

Chiến sự ở Trung Đông đã và đang tạo ra những rung chấn khủng khiếp đối với địa chính trị thế giới, kinh tế và an ninh năng lượng toàn cầu. Bên cạnh sự tấn công và đáp trả dữ dội của sức mạnh quân sự giữa các bên, dư luận trên các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới đang chứng kiến sự xung đột gay gắt về mặt thông tin. Đó là biểu hiện đa dạng của chiến tranh nhận thức...

Nhận thức đúng, chủ động ứng phó

Chiến sự ở Trung Đông đã diễn ra với mức tiêu hao tiềm lực kinh tế, quân sự và sự tàn phá vô cùng tàn khốc. Trong các diễn biến xung đột, dấu ấn của chiến tranh nhận thức được thể hiện rõ nét, đa dạng và ngày càng xuất hiện nhiều dạng thức thao túng tâm lý, dẫn dắt cảm xúc... rất khó dự đoán và phân định...

Chiến tranh nhận thức (Cognitive Warfare) là một khái niệm mở mà nội hàm của nó bao gồm nhiều thành tố của các hình thái, phương thức chiến tranh đã được áp dụng trong lịch sử và được phát triển ở những tầng nấc cao hơn, mới hơn trong thời đại số. Trong bài viết: “Chiến tranh nhận thức trong kỷ nguyên số: Thách thức và giải pháp cho công tác tư tưởng, lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam” đăng trên Tạp chí Thông tin khoa học chính trị, tháng 10-2025, TS Nguyễn Thị Thu Thủy (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) viết: Thuật ngữ “chiến tranh nhận thức” lần đầu được các học giả Oliver Backes và Andrew Swab (Đại học Harvard, Mỹ) nhắc đến năm 2019 để mô tả một hình thái tác chiến mới trong kỷ nguyên thông tin, “là chiến lược nhằm tác động đến cách thức tư duy và ra quyết định của các đối tượng mục tiêu thông qua việc kiểm soát và thao túng thông tin, từ đó ảnh hưởng đến hành vi của họ trong thực tiễn”...

Như vậy, chiến tranh nhận thức ra đời và phát triển gắn liền với sự phát triển của kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo (AI). Trên cơ sở các tài liệu nghiên cứu đã được công bố rộng rãi, chúng ta có thể hiểu một cách phổ quát: Chiến tranh nhận thức là hình thức tác chiến nhắm vào tư duy, cảm xúc và hành vi con người bằng cách thao túng thông tin để làm suy yếu đối phương. Các nhà phân tích đã chỉ ra rằng, chiến tranh nhận thức là bước phát triển mới về bản chất và phương thức của chiến tranh thông tin, chiến tranh tâm lý và đã có bước phát triển cao hơn, nguy hiểm hơn trong môi trường số. Nó không dừng lại ở việc kiểm soát thông tin mà trên cơ sở đó, nó tạo ra các dòng thông tin để thao túng nhận thức, hướng lái dư luận, dẫn dắt hành động theo ý đồ đã vạch sẵn. Sự bùng nổ nhanh chóng và toàn diện của khoa học-công nghệ, nhất là công nghệ thông tin, AI, giúp các chủ thể tác chiến thao túng thông tin, can thiệp vào hành vi nhận thức của từng nhóm đối tượng, thậm chí đến từng cá nhân...

Giới nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, mục tiêu và bản chất của chiến tranh nhận thức là tấn công vào hệ giá trị tư tưởng và niềm tin. Đây là những yếu tố cấu thành “sức mạnh mềm” quốc gia. Chiến tranh nhận thức làm xói mòn nền tảng tinh thần, khiến niềm tin bị dẫn dắt và tự rạn nứt, đổ vỡ từ bên trong. Chiến tranh nhận thức khiến nội bộ đối phương nghi ngờ lẫn nhau, hoài nghi thể chế, lung lay niềm tin vào hệ giá trị tư tưởng. Đáng nói hơn, đây là loại hình chiến tranh không có ranh giới rõ ràng giữa thời bình và thời chiến. Nó diễn ra liên tục, âm thầm, len lỏi trong đời sống hằng ngày, thông qua những nền tảng mà con người sử dụng như một phần tất yếu của cuộc sống.

Theo dõi thông tin đa chiều về tình hình chiến sự ở Trung Đông, có thể thấy rõ cách mà chiến tranh nhận thức đang vận hành trên quy mô toàn cầu. Mỗi bên tham gia xung đột đều xây dựng cho mình một hệ sinh thái thông tin, một hệ thống lý giải nhằm chính danh hóa hành động của mình và phủ nhận đối thủ. Đáng chú ý là những thông tin ấy không chỉ trong phạm vi quốc gia, mà được khuếch tán ra toàn cầu thông qua các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới...

Trong dòng chảy hỗn độn (nhiều khi là hỗn loạn) của thông tin, ranh giới giữa thật và giả trở nên mong manh. Công nghệ AI tạo ra những hình ảnh, video clip giả mà như thật để thao túng nhận thức. Một đoạn video clip có thể được cắt ghép từ nhiều nguồn khác nhau, đặt vào một bối cảnh mới, gắn với một thông điệp có chủ đích, rồi lan truyền với tốc độ chóng mặt. Khi đó, điều quan trọng không còn là tính xác thực, mà là khả năng kích hoạt cảm xúc của đối tượng. Những trạng thái cảm xúc như sợ hãi, phẫn nộ, thương cảm hay hoài nghi... đều do chủ thể thông tin dẫn dắt. Hệ lụy của hiện tượng này là một cuộc khủng hoảng niềm tin. Công chúng ngày càng khó phân biệt đâu là thông tin đáng tin cậy, đâu là sản phẩm bị thao túng. Sự phân cực trong nhận thức và xung đột giá trị gia tăng. Từ đó, những mâu thuẫn nội bộ, những chia rẽ về sắc tộc, tôn giáo, chính trị bị khoét sâu, tạo ra những bất ổn kéo dài.

Ảnh minh họa: TTXVN

Nhận thức đúng về chiến tranh nhận thức để chủ động các giải pháp ứng phó, ngăn ngừa các nguy cơ xung đột từ sớm, từ xa, ngay từ nơi xuất phát vừa là vấn đề mang tính chiến lược, vừa là giải pháp cụ thể để đất nước tự chủ chiến lược trong hội nhập, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Thấy gì từ những biến thể nguy hiểm?

Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam, sự hội nhập sâu rộng và tốc độ phát triển mạnh mẽ của các nền tảng truyền thông xuyên biên giới đặt ra những thách thức vô cùng gay gắt về các phương thức, giải pháp ứng phó với chiến tranh nhận thức. Các thế lực thù địch ra sức áp dụng chiến tranh nhận thức để thúc đẩy diễn biến hòa bình. Thời gian gần đây, các dạng thức biến thể của chiến tranh nhận thức được các thế lực thù địch áp dụng chống phá đất nước ngày càng tinh vi và mang tính hệ thống.

Đơn cử, bám vào những thông tin về chiến sự ở Trung Đông, không gian mạng xuất hiện kiểu “lấy râu ông nọ cắm cằm bà kia”. Chúng lấy hình ảnh, video clip từ điểm nóng xung đột, ứng dụng AI tạo ra các thông tin, hình ảnh, video clip kích động chiến tranh, mong muốn “điều tương tự xảy ra ở Việt Nam”. Với những người tiếp nhận thiếu kỹ năng kiểm chứng, những sản phẩm này dễ tạo ra tâm lý hoang mang, bất an. Cùng với đó là việc lợi dụng công nghệ deepfake và các công cụ AI để dựng lên những video clip có nội dung bôi nhọ, hạ thấp uy tín của lãnh đạo Đảng, Nhà nước. Những sản phẩm này được lan truyền với tốc độ nhanh, đánh trực diện vào danh dự cá nhân và niềm tin của công chúng.

Đáng chú ý, các chiến dịch truyền thông xuyên tạc trước, trong và sau Đại hội XIV của Đảng và trong cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND các cấp vừa qua đều có nội dung gieo rắc hoài nghi về tính minh bạch, dân chủ; thổi phồng những hạn chế, khuyết điểm từ đó phủ nhận thành tựu và con đường phát triển của đất nước. Mục tiêu không chỉ là gây nhiễu loạn thông tin, mà sâu xa hơn là làm suy giảm niềm tin chính trị của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước. Chúng ta thấy rõ, sự thao túng tâm lý làm xói mòn lòng tin được ngụy trang tinh vi dưới chiêu bài dân túy chính là những dạng thức biến thể của chiến tranh nhận thức. Ở đó, những phương thức, thủ đoạn chiến tranh nhận thức không chỉ là cuộc đối đầu giữa các luồng thông tin mà là sự va chạm tạo ra xung đột hệ giá trị, tạo mối nguy tiềm ẩn, âm ỉ, lâu dài.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã chỉ rõ: “Sự bùng nổ các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới kéo theo sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai phản cảm, phi văn hóa gây xung đột giá trị và tác động tiêu cực đến việc gìn giữ và phát huy giá trị lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc và xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong giai đoạn mới...”. Nhận định này vừa mang tính cảnh báo, vừa đặt ra những yêu cầu mới mang tính tự chủ chiến lược trong lĩnh vực văn hóa, xây dựng con người. Nguy cơ không nằm ở sự khác biệt, mà là sự đánh mất khả năng phân biệt đúng-sai, tốt-xấu. Chính vì vậy, nhận diện đúng bản chất và các biến thể của chiến tranh nhận thức là giải pháp có ý nghĩa quan trọng để chúng ta giữ thế chủ động, vận hành các phương thức, giải pháp giữ vững trận địa tư tưởng của Đảng, bảo vệ, củng cố niềm tin của nhân dân...

(còn nữa)