Từ con chữ đến kỹ năng số - hành trình “bình dân học vụ” ở Gia Lai

Hôm nay, trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, tinh thần nhân văn và cách mạng ấy đang được tiếp nối mạnh mẽ tại tỉnh Gia Lai bằng hành trình phổ cập kỹ năng số. Mục tiêu xuyên suốt là giúp mỗi người dân tiếp cận, làm quen và từng bước làm chủ công nghệ trong mọi lĩnh vực của đời sống.

Từ xóa mù chữ đến phổ cập năng lực số

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chính quyền cách mạng non trẻ đồng thời đối diện với “giặc đói”, “giặc ngoại xâm” và “giặc dốt”. Tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định chống nạn thất học là một trong sáu nhiệm vụ cấp bách nhất, bởi “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”.

Ngay sau đó, ngày 8-9-1945, Chính phủ ban hành Sắc lệnh số 17 thành lập Nha Bình dân học vụ; Sắc lệnh số 19 mở các lớp bình dân học vụ buổi tối cho nông dân, thợ thuyền; Sắc lệnh số 20 bắt buộc học chữ Quốc ngữ không mất tiền, đặt mục tiêu trong một năm mọi người dân từ 8 tuổi trở lên đều phải biết đọc, biết viết.

Ngày 4-10-1945, trong Lời kêu gọi “Chống nạn thất học”, Người tiếp tục nhấn mạnh: “Những người chưa biết chữ hãy gắng sức mà học cho biết đi. Vợ chưa biết thì chồng bảo, em chưa biết thì anh bảo… các người giàu có thì mở lớp học ở tư gia…”.

“Bình dân học vụ” không đơn thuần là một chiến dịch phổ cập văn hóa, mà đã trở thành phong trào xã hội sâu rộng. Ảnh: TTXVN

“Bình dân học vụ” không đơn thuần là một chiến dịch phổ cập văn hóa, mà đã trở thành phong trào xã hội sâu rộng: người biết chữ dạy người chưa biết chữ, gia đình và cộng đồng cùng học. Nhờ đó, chỉ trong một năm (1945-1946), hơn 75.000 lớp học được mở, gần 95.000 giáo viên tình nguyện tham gia và hơn 2,5 triệu người thoát nạn mù chữ. Việc biết đọc, biết viết chính là điều kiện căn bản để nhân dân hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ, thực hiện quyền làm chủ và xây dựng đời sống mới.

Tám mươi năm sau phong trào “Bình dân học vụ”, yêu cầu nâng cao dân trí lại được đặt ra trong một không gian mới - không gian số. Khi thủ tục hành chính, y tế, giáo dục, thương mại và nhiều hoạt động thiết yếu của đời sống ngày càng dịch chuyển lên môi trường mạng, một dạng “khoảng cách” mới cũng xuất hiện: khoảng cách giữa những người có khả năng tiếp cận, làm chủ công nghệ với những người còn lúng túng hoặc đứng ngoài tiến trình số hóa.

Trong bối cảnh đó, “Bình dân học vụ số” có thể xem là sự tiếp nối tinh thần khai dân trí của “Bình dân học vụ” năm xưa trong điều kiện mới. Nếu trước đây mục tiêu là giúp người dân biết đọc, biết viết, thì hôm nay yêu cầu được mở rộng thành biết sử dụng công nghệ, tiếp cận dịch vụ công trực tuyến, khai thác thông tin và dữ liệu số, nhận diện và phòng tránh rủi ro trên không gian mạng, đồng thời vận dụng các công cụ số vào học tập, lao động, sản xuất và đời sống.

Đưa “lớp học số” đến gần người dân Gia Lai

Năm 2026, tỉnh Gia Lai xác định phổ cập kỹ năng số là nhiệm vụ chiến lược. Kế hoạch số 19/KH-UBND ngày 19-1-2026 của UBND tỉnh đặt mục tiêu: 100% cán bộ, công chức, viên chức có nhận thức và kỹ năng số; 100% học sinh từ tiểu học được trang bị kiến thức số cơ bản; hướng tới 100% người dân trưởng thành có hiểu biết nền tảng và sử dụng thành thạo các thiết bị thông minh, dịch vụ số thiết yếu.

Việc thực hiện các mục tiêu trên được triển khai đồng bộ qua những bước đi thực chất. Theo số liệu của Sở Khoa học và Công nghệ công bố ngày 12-5-2026, ngay trong quý I/2026, Sở đã mở 4 lớp tập huấn cho 532 cán bộ, công chức cấp xã tại toàn bộ 135/135 xã, phường.

Nội dung tập huấn tập trung vào kiến trúc chính quyền số, kỹ năng khai thác nền tảng số và ứng dụng trợ lý ảo AI. Hơn 2.500 thành viên các tổ công nghệ số cộng đồng được bồi dưỡng về thanh toán số, định danh điện tử, an toàn thông tin và phát triển kinh tế số.

Thành viên Tổ công nghệ số cộng đồng hướng dẫn tiểu thương chợ Ân Hữu (xã Ân Tường) tiếp cận các tiện ích số. Ảnh: Minh Hoàng

Bên cạnh đó, lực lượng tham gia phong trào ở cơ sở cũng được tổ chức bài bản. Toàn tỉnh thành lập 135 tổ công nghệ số cộng đồng với gần 2.600 thành viên, kết hợp 755 tình nguyện viên thuộc các đội hình “Bình dân học vụ số”. Lực lượng này trực tiếp hướng dẫn người dân cài đặt định danh, nộp hồ sơ công trực tuyến và thanh toán số. Nhiều mô hình sáng tạo nhanh chóng lan tỏa như “Chợ phiên số - Nông thôn số”, “Tuyến đường thanh toán không dùng tiền mặt”, “Gia đình số” hay “Phòng livestream cộng đồng”, đưa công nghệ len lỏi sâu vào sinh hoạt thường nhật.

Tính đến tháng 5-2026, Gia Lai đã kích hoạt hơn 2,35 triệu tài khoản VNeID (đạt trên 84,5%), số hóa 100% dữ liệu hộ tịch kết nối giải quyết thủ tục hành chính. Đáng chú ý, 100% cán bộ, công chức đạt chuẩn kỹ năng số; trên 80% người trưởng thành nắm vững thao tác số cơ bản; hơn 90% lao động tại doanh nghiệp, hợp tác xã ứng dụng công nghệ vào sản xuất kinh doanh.

Đáng chú ý, Gia Lai đã bước đầu mở rộng tinh thần “Bình dân học vụ số” sang lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Theo Văn phòng UBND tỉnh, phong trào “Bình dân AI học vụ” đã tổ chức 23 lớp, thu hút hơn 10.500 lượt cán bộ trẻ, đoàn viên, thanh niên tham gia tiếp cận và thực hành với các công cụ như ChatGPT, Gemini.

Kết quả này cho thấy mục tiêu của “học vụ số” ở Gia Lai không chỉ dừng lại ở việc giúp người dân biết sử dụng thiết bị hay nền tảng số, mà đang từng bước hướng tới năng lực khai thác công nghệ mới để hỗ trợ công việc, nâng cao năng suất và giảm bớt những thao tác lao động mang tính lặp lại.

Ở cấp cơ sở, kết quả phong trào hiện diện rất rõ nét. Tại phường Hoài Nhơn Tây, 6 tháng đầu năm 2026, phong trào tiếp cận hơn 7.800 lượt người tại 15 tổ dân phố.

Tại xã Chư Pưh, trong năm 2026 đã tổ chức 3 lớp tập huấn chuyển đổi số cho hơn 400 lượt người; hỗ trợ trực tiếp hơn 140 lượt người thuộc nhóm yếu thế, người cao tuổi và đồng bào dân tộc thiểu số; cấp xác nhận phổ cập tri thức, kỹ năng số trên nền tảng VNeID cho hơn 1.200 người.

Từ “biết dùng” đến khả năng làm chủ môi trường số

Phổ cập kỹ năng số không thể chỉ dừng ở việc biết tải ứng dụng hay thực hiện một số thao tác cơ bản. Công nghệ thay đổi nhanh, vì vậy điều cốt lõi là hình thành năng lực tự học, thích ứng với công cụ mới, thẩm định thông tin và tự bảo vệ mình trên không gian số.

Tại Gia Lai, nội dung tuyên truyền đã bổ sung các kỹ năng về bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện lừa đảo trực tuyến, sử dụng AI an toàn và hiệu quả, cho thấy sự chuyển dịch từ “biết dùng” sang “làm chủ” công nghệ.

Trình diễn máy bay không người lái để phun thuốc trên cánh đồng Tân Phú (xã Ia Hiao). Ảnh: Vũ Chi

Với địa bàn đa dạng như Gia Lai, phương thức phổ cập cũng cần linh hoạt. Thực tiễn ở Chư Pưh cho thấy người cao tuổi, đồng bào dân tộc thiểu số vẫn cần cách hướng dẫn trực tiếp, gần gũi, theo phương châm “cầm tay chỉ việc”. Các tổ công nghệ số cộng đồng, lực lượng thanh niên vì thế có thể trở thành những “giáo viên bình dân học vụ” thời đại mới, đưa kỹ năng số đến từng thôn, làng.

Quan trọng hơn, kỹ năng số chỉ bền vững khi gắn với lợi ích thiết thực như thực hiện thủ tục hành chính thuận tiện hơn, giảm chi phí đi lại hay mở rộng kênh tiêu thụ sản phẩm. Vì vậy, hiệu quả của phong trào không chỉ đo bằng số lớp được tổ chức mà bằng khả năng người dân tự tin, độc lập và an toàn khi sử dụng công nghệ. Tính đến tháng 5-2026, trên 80% người trưởng thành ở Gia Lai đã có kỹ năng số cơ bản; chặng đường hướng tới mục tiêu 100% theo Kế hoạch số 19/KH-UBND vì thế cần tiếp tục theo hướng thực chất, bền vững và lấy năng lực tự chủ của người dân làm thước đo.

* * *

Từ những lớp học “Bình dân học vụ” dưới ánh đèn dầu sau Cách mạng Tháng Tám đến các lớp kỹ năng số, tổ công nghệ số cộng đồng và phong trào “Bình dân AI học vụ” hôm nay là một hành trình dài của đổi mới phương thức truyền bá tri thức. Dẫu công cụ và môi trường học tập đã thay đổi, tinh thần cốt lõi vẫn không đổi: Đưa tri thức đến với nhân dân, giúp mỗi người nâng cao năng lực tự học, tự thích ứng và làm chủ cuộc sống.

Thực tiễn ở Gia Lai cho thấy tinh thần “Bình dân học vụ” vẫn mang nguyên giá trị trong kỷ nguyên số. Nếu tám mươi năm trước, mục tiêu là giúp người dân thoát nạn mù chữ, thì hôm nay yêu cầu mới là không để ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình số hóa, biết sử dụng công nghệ, tự bảo vệ mình và chủ động khai thác những tiện ích và cơ hội mà môi trường số mang lại. Đó chính là ý nghĩa sâu sắc của hành trình từ con chữ đến kỹ năng số trên vùng đất Gia Lai hôm nay.