Từ cốt cách nghìn năm đến khát vọng truyền đời

Không gian đình Hà Vĩ tại số 11 Hàng Hòm, nơi thờ Ông tổ nghề Sơn.

Mạch ngầm di sản truyền thống

Lịch sử của mỗi dân tộc được soi chiếu qua những di vật còn sót lại. Với người Việt, nghề sơn chính là một trong những minh chứng rõ nét nhất cho sự độc lập về văn hóa. Những phát hiện khảo cổ học đã mở ra một cái nhìn đầy tự hào về một nghề thủ công thuần bản địa, nảy mầm từ nền văn minh lúa nước và phát triển rực rỡ qua nhiều thời kỳ.

Du khách hào hứng chiêm ngưỡng những hiện vật khảo cổ học nghề sơn.

Theo họa sĩ Đào Ngọc Hân, Ủy viên Ban chấp hành Hội Khảo cổ học Việt Nam, dấu ấn của nghề sơn đã xuất hiện từ thời văn hóa Đông Sơn. Điểm tựa vững chắc nhất cho khẳng định này chính là bộ dụng cụ nghề sơn đầy đủ, được tìm thấy tại mộ thuyền Việt Khê, thuộc huyện Thủy Nguyên (cũ), Hải Phòng. Từ những vật dụng như bản vắt, thúng đánh sơn, đến mỏ vầy, tất cả đều cho thấy đây là nghề thủ công độc lập, hoàn thiện của người Việt cổ từ trước khi có những ảnh hưởng ngoại lai.

Triển lãm Sơn ta - Sơn mài tại trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội số 50 Đào Duy Từ trở thành không gian kết nối những người yêu nghệ thuật.

Sự rực rỡ của nghề này còn lan tỏa qua một hệ sinh thái làng nghề phụ trợ rộng khắp. Tại các tỉnh Nam Định (cũ) hay Ninh Bình (cũ), các thợ thủ công chuyên quấn cốt tre, làm đồ hộp quả để tạo ra những bộ cốt phong phú. Trong khi đó, tại Thái Bình (cũ), các sản phẩm mây tre đan tinh xảo cũng được phủ sơn để tăng độ bền. Đặc biệt, thời kỳ Phố Hiến tại Hưng Yên từng có hàng chục phường sơn chuyên nghiệp, chế tác đồ nội thất và bình phong xuất khẩu sang các nước châu Âu từ hàng trăm năm trước. Sự gắn kết của nghề sơn còn thể hiện qua mối quan hệ mật thiết với các làng nghề dát vàng Kiêu Kỵ, chạm khảm Chuyên Ngọ hay tiện gỗ Nhị Khê…

Bộ dụng cụ nghề sơn truyền thống.

Gìn giữ nếp nghề và khơi dòng sáng tạo đương đại

Trong giai đoạn hiện nay, câu chuyện bảo tồn di sản sơn mài lại đặt ra những thách thức mới. 100 năm hội họa sơn mài đã để lại nhiều bảo vật quốc gia, nhưng làm thế nào để nền mỹ thuật ấy không bị phai nhạt theo thời gian, là trăn trở chung của giới làm nghề.

Họa sĩ Nguyễn Đình Bảng phân tích cho du khách về những bức họa sử dụng chất liệu sơn ta.

Họa sĩ Nguyễn Đình Bảng, nguyên Trưởng khoa Mỹ nghệ, Trường Trung cấp nghề Tổng hợp Hà Nội, đã dành nhiều tâm huyết cho việc giữ gìn kỹ thuật chuẩn mực đến thế hệ trẻ. Theo ông Nguyễn Đình Bảng, khâu truyền dạy tại các trường nghề là cốt lõi để kỹ thuật sơn ta không bị mai một. Những kinh nghiệm thực tiễn từ việc pha trộn màu sắc đến kỹ thuật mài sơn cần được chuyển tải một cách bài bản, khoa học đến học sinh. Trong môi trường đào tạo, việc giúp các em hiểu rõ triết lý của nghề sơn là quan trọng nhất. Khi người học nắm vững nếp nghề, họ sẽ có điểm tựa vững chắc để làm nghề một cách tự tin.

Bộ bốn bức tranh sử dụng chất liệu sơn ta, sơn mài mang đến hiệu ứng chiều sâu tạo ra bởi quy trình mài mòn công phu.

Bên cạnh việc giữ gìn cái cũ, sự chuyển mình của di sản vào đời sống đương đại cũng nhận được nhiều sự quan tâm. Nhà nghiên cứu văn hóa Đàm Quang Minh cho rằng, cần có sự kết nối giữa kỹ năng nghề thủ công và ngôn ngữ hội họa tạo hình hiện đại. Theo ông, sơn ta cần có thêm sức sống mới bằng cách ứng dụng vào các không gian kiến trúc và thiết kế mới mẻ. Việc đưa chất liệu truyền thống này thoát khỏi những khuôn mẫu cũ để đối thoại với công chúng trẻ, đã giúp di sản luôn hiện diện sống động trong đời sống. Di sản chỉ thực sự được bảo tồn khi nó được hiện diện, ứng dụng và yêu mến trong bất kỳ thời đại nào.

Những tác phẩm nghệ thuật ứng dụng chất liệu sơn ta được trưng bày tại các không gian di sản.

Tuy nhiên, thực trạng bảo tồn cổ vật sơn mài tại các đình, chùa hiện nay vẫn còn nhiều vấn đề đáng lo ngại. Nhiều tác phẩm quý giá đang đứng trước nguy cơ hư hỏng do tác động của môi trường và tu bổ không đúng cách. Họa sĩ Đào Ngọc Hân nhấn mạnh việc thiết lập một bộ quy tắc nghề là sự cấp thiết để bảo vệ cả đồ sơn truyền thống lẫn các tác phẩm mỹ thuật hiện đại, tránh tình trạng làm mới di sản một cách tùy tiện.

Ứng dụng sơn ta trong các sản phẩm sinh hoạt hằng ngày.

Tại các không gian văn hóa, mạch nguồn di sản này vẫn đang được kết nối mạnh mẽ. Tiêu biểu có thể kể đến đình Hà Vĩ tại số 11 Hàng Hòm, nơi thờ ông tổ nghề Sơn; hay Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội số 50 Đào Duy Từ, Hoàn Kiếm, Hà Nội... Sự kết nối này là lời khẳng định rằng, dù trải qua bao biến thiên, kỹ thuật sơn ta vẫn luôn đòi hỏi sự chuẩn mực cao và không chỉ bó hẹp ở một địa phương nhất định. Các hiệp thợ từ khắp các vùng miền đã mang tác phẩm tụ hội về đây, tạo nên một bản đồ kỹ thuật phong phú, bồi đắp nên vẻ lộng lẫy thường được ví von là “vàng son ngon mật mỡ” trong thẩm mỹ của người Việt.

Các di vật nghề sơn ta được trưng bày tại trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội số 50 Đào Duy Từ.

Khi nếp nghề được giữ gìn bởi những bàn tay tài hoa và tinh thần sáng tạo không ngừng nghỉ của các nghệ sĩ, di sản sẽ mãi tỏa sáng, vững vàng vươn tầm ra thế giới với vẻ đẹp thâm trầm lộng lẫy.