Từ di sản bản địa đến di sản số

Ra mắt sản phẩm du lịch mới "Về Thanh Hà - Chạm gốm, nghe bài chòi" nhân dịp Lễ hội Giỗ tổ nghề gốm Thanh Hà năm 2026. Ảnh: QUỐC TUẤN

Thích ứng để giữ nghề

Lễ hội Giỗ tổ nghề gốm Thanh Hà vừa diễn ra được xem là hoạt động tiền đề cho Tuần lễ sáng tạo Hội An 2026 ,từ ngày 28/8 đến 2/9 sắp tới. Làng nghề gốm Thanh Hà đang có nhiều lợi thế để chuyển hóa những giá trị của làng thành sản phẩm phù hợp với du lịch, đời sống hôm nay.

Theo thống kê, hiện làng nghề duy trì 37 hộ với gần 70 lao động trực tiếp sản xuất, trình diễn nghề và phục vụ tham quan, trải nghiệm. Vốn liếng của làng là 5 nghệ nhân, 9 thợ giỏi, 5 sản phẩm OCOP và 16 sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu. Tính từ đầu năm đến ngày 19/8/2026, làng gốm Thanh Hà đón hơn 183.000 lượt khách, trong đó hơn 140.000 lượt khách quốc tế.

Du lịch phát triển kéo theo sự thay đổi của sản phẩm gốm. Những vật dụng truyền thống bước dần sang không gian quà tặng, trang trí, trải nghiệm; yêu cầu về kích thước, mẫu mã, giá bán, bao bì, vận chuyển cũng trở thành những vấn đề người thợ phải tính đến.

Nghệ nhân Lê Văn Nhật (tổ dân phố Nam Diêu) cho rằng, đổi mới sản phẩm cần bắt đầu từ kinh nghiệm, kỹ thuật và đời sống của chính những người đang giữ nghề. Điều đó cũng đặt ra giới hạn quan trọng cho sự thích ứng, đó là cần thay đổi để đáp ứng thị trường nhưng sản phẩm gốm dù làm mới vẫn phải mang nét đặc trưng cho thấy mình sinh ra từ làng Thanh Hà.

Theo ông Lê Bá Ngọc, Tổng Thư ký Hiệp hội xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam (Vietcraft), một sản phẩm tốt phải phù hợp với người sử dụng, điểm bán và thị trường. Đồng thời cần quan tâm đến bao bì, nhận diện, câu chuyện sản phẩm và sự kết nối giữa nghệ nhân với nhà thiết kế, doanh nghiệp du lịch, hệ thống phân phối.

Dòng khách hiện hữu tạo điều kiện để gốm Thanh Hà tìm thị trường ngay tại nơi làm ra sản phẩm. Theo các chuyên gia, cần xem du lịch là kênh “xuất khẩu tại chỗ”, thông qua liên kết trải nghiệm, trình diễn nghề, bán hàng lưu niệm, sản phẩm OCOP và số hóa câu chuyện sản phẩm.

Đại diện UBND phường Hội An Tây cho biết, định hướng của địa phương là chuyển từ du lịch “tham quan” sang “tham gia - trải nghiệm sâu”, duy trì các workshop để khách tự nhào đất, chuốt gốm, nặn con thổi, vẽ mặt nạ gốm. Đồng thời phát triển dịch vụ nhận nung và chuyển sản phẩm đến du khách sau chuyến đi.

Có thể thấy, sự thích ứng tại làng nghề này đang âm thầm diễn ra. Ở đó, du khách mua một món đồ, nhưng điều làng nghề hướng đến là để họ tham gia một phần vào quá trình tạo ra món đồ ấy, hiểu câu chuyện của đất và người thợ; qua đó gia tăng giá trị cho sản phẩm và sinh kế cộng đồng.

Đại diện chính quyền địa phương, doanh nghiệp và Công viên bảo tàng đất nung Thanh Hà ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác triển khai số hóa Làng gốm Thanh Hà. Ảnh: QUỐC TUẤN

Mở không gian cho di sản số

Trong khuôn khổ Lễ hội Giỗ tổ nghề gốm Thanh Hà năm nay, các bên liên quan đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác hỗ trợ triển khai số hóa làng gốm Thanh Hà. Chương trình đặt mục tiêu xây dựng hệ thống dữ liệu số thống nhất, bản đồ số và hệ thống thuyết minh tự động, tiến tới kết nối thông tin Thanh Hà với các nền tảng và hệ sinh thái du lịch số.

Theo đó, bản đồ số có thể hiển thị các điểm tham quan, di sản, cơ sở nghề và không gian trải nghiệm, cho phép tra cứu hình ảnh, câu chuyện, nội dung thuyết minh, đề xuất tuyến tham quan theo thời gian hoặc chủ đề, hỗ trợ định vị và liên kết mã QR tại từng địa điểm.

Kho dữ liệu dự kiến bao quát cả đình, miếu, lò gốm, nhà thợ, nghệ nhân, bến sông, cảnh quan, sản phẩm truyền thống và đương đại cùng lịch sử, kỹ thuật làm gốm, lễ hội, phong tục, ký ức cộng đồng.

Theo kiến trúc sư Nguyễn Văn Nguyên, người sáng lập Công viên bảo tàng đất nung Thanh Hà, với chương trình số hóa này, “di sản số” Thanh Hà được định hướng rộng hơn việc đưa vài nội dung giới thiệu lên mạng.

Một lớp không gian mới đang được tạo dựng trên nền làng nghề: du khách có thể đi giữa đường làng, gặp người thợ, nhìn lò gốm, đồng thời dùng thiết bị di động để tiếp cận những lớp thông tin sâu hơn về địa điểm, con người và sản phẩm.

Từ góc nhìn phát triển sản phẩm, đại diện phòng Kinh tế - Hạ tầng - Đô thị phường Hội An Tây đề xuất cần số hóa theo hướng “mỗi sản phẩm một câu chuyện”, gắn mã QR định danh lên sản phẩm để du khách có thể tra cứu nguồn gốc văn hóa bằng nhiều ngôn ngữ và tiến tới đặt hàng trực tuyến từ xa. Cùng với đó là ý tưởng xây dựng lực lượng “nghệ nhân thế hệ mới”, bổ sung ngoại ngữ, kỹ năng thiết kế, làm du lịch, kinh doanh và công nghệ số.

Cách tiếp cận này mở rộng vòng đời của trải nghiệm du lịch. Câu chuyện về một sản phẩm gốm có thể tiếp tục sau khi du khách rời làng; khoảng cách giữa người thợ và người mua cũng có thể được rút ngắn trên môi trường số.

Sau hơn 500 năm, sự thích ứng của nghề gốm làng Thanh Hà có lẽ vẫn theo hướng mọi sự sáng tạo luôn tôn trọng nền tảng giá trị truyền thống.

Những bản đồ số, mã QR hay hệ thống thuyết minh tự động có thể đưa câu chuyện làng nghề đi xa hơn, nhưng thứ làm nên gốm Thanh Hà vẫn là đất, bàn tay người thợ, kỹ thuật, ký ức, đời sống và văn hóa cộng đồng.

Khi những giá trị bản địa ấy được chuyển hóa thành sản phẩm phù hợp hơn với du lịch và được kể lại bằng ngôn ngữ của thời đại số, di sản sẽ trường tồn và mang lại lợi ích cho chủ thể sáng tạo.