Từ giải quyết tranh chấp đến bảo đảm an toàn pháp lý cho hoạt động kinh doanh

Tranh chấp kinh doanh thường không bắt đầu tại phòng xử án, mà hình thành từ những điều khoản hợp đồng thiếu chặt chẽ, chứng cứ không đầy đủ hoặc rủi ro pháp lý chưa được nhận diện. Ảnh minh họa

Rủi ro hình thành trước khi ra Tòa

Một tranh chấp khi được đưa ra Tòa án thường chỉ là điểm cuối của những rủi ro đã hình thành từ trước. Trong hoạt động kinh doanh, rủi ro ấy có thể bắt đầu ngay từ khi ký hợp đồng: người ký có đúng thẩm quyền, nghĩa vụ thanh toán có được xác định rõ, tài sản bảo đảm có đầy đủ cơ sở pháp lý, việc giao nhận và nghiệm thu có được ghi nhận, những thay đổi về khối lượng hay tiến độ có được các bên xác nhận bằng văn bản...

Thực tiễn xét xử cho thấy đây không phải những vấn đề cá biệt. Theo Cổng công bố bản án, quyết định của TANDTC, đã có 1.982.873 bản án, quyết định được công khai, trong đó 35.982 thuộc lĩnh vực kinh doanh, thương mại; 409.078 vụ việc dân sự và 9.665 vụ việc lao động.

Riêng gần 36.000 bản án, quyết định về kinh doanh, thương mại đã tạo nên một nguồn tình huống pháp lý thực tế đáng kể để doanh nghiệp tham khảo. Giá trị của những vụ việc này không chỉ nằm ở kết quả ai thắng, ai thua, mà quan trọng hơn là nhận diện rủi ro phát sinh từ đâu và liệu doanh nghiệp có thể phòng ngừa ngay từ đầu hay không.

Điểm khởi đầu chính là hợp đồng. Một hợp đồng tốt không chỉ xác lập cách thức hợp tác khi mọi việc thuận lợi mà còn phải dự liệu những tình huống có thể phát sinh. Đối tượng, giá, tiến độ, thanh toán, nghiệm thu, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, chấm dứt hợp đồng và phương thức giải quyết tranh chấp càng được quy định rõ, khoảng trống có thể dẫn đến xung đột càng được thu hẹp.

Tuy nhiên, hợp đồng chặt chẽ vẫn chưa đủ nếu doanh nghiệp không chứng minh được quá trình thực hiện. Email, phụ lục hợp đồng, biên bản giao nhận, nghiệm thu, xác nhận công nợ, chứng từ thanh toán và dữ liệu điện tử đều có thể trở thành nguồn chứng cứ quan trọng khi tranh chấp phát sinh.

Trong môi trường kinh doanh số, quản trị chứng cứ vì thế cần trở thành một phần của quản trị rủi ro pháp lý. Ai có quyền phê duyệt và ký giao dịch, dữ liệu được lưu trữ ở đâu, thư điện tử và các phiên bản hợp đồng được bảo quản thế nào, quá trình sửa đổi và phê duyệt có để lại dấu vết hay không – những vấn đề tưởng như mang tính kỹ thuật có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

Phạm vi rủi ro cũng ngày càng mở rộng, từ hợp đồng truyền thống sang dữ liệu, sở hữu trí tuệ, quản trị nội bộ và giao dịch xuyên biên giới. Một nhãn hiệu chậm được đăng ký bảo hộ, quyền đối với phần mềm không được xác định rõ, người đại diện ký vượt thẩm quyền hay một quyết định nội bộ không được lưu lại đầy đủ đều có thể biến một sơ suất trong quản trị thành tranh chấp pháp lý.

Bởi vậy, quản trị tranh chấp hiệu quả không bắt đầu khi doanh nghiệp nhận được thông báo thụ lý của Tòa án. Nó bắt đầu từ trước đó rất lâu – từ cách doanh nghiệp ký hợp đồng, phân quyền, thực hiện giao dịch và lưu giữ chứng cứ trong từng hoạt động hằng ngày.

Giải quyết kịp thời, đúng pháp luật các tranh chấp kinh doanh, thương mại góp phần bảo vệ quyền tài sản và tạo dựng môi trường kinh doanh an toàn, có khả năng dự báo. (Ảnh: Một phiên tòa xét xử về tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Cà Mau).

Giá trị của xét xử không dừng ở một bản án

Nếu với doanh nghiệp, quản trị pháp lý cần bắt đầu từ trước khi tranh chấp phát sinh, thì ở chiều ngược lại, hiệu quả của hoạt động xét xử cũng ngày càng được nhìn nhận trong mối liên hệ với môi trường kinh doanh và sự vận hành của nền kinh tế.

Chỉ thị số 02-CT/ĐU của Ban Thường vụ Đảng ủy TANDTC về tăng cường đánh giá hiệu quả hoạt động, nâng cao chất lượng quản trị trong TAND phục vụ phát triển kinh tế - xã hội đặt ra yêu cầu nghiên cứu, lượng hóa sự đóng góp của hoạt động Tòa án đối với phát triển kinh tế - xã hội, thay vì chỉ nhìn vào những chỉ tiêu truyền thống như số vụ việc thụ lý, tỷ lệ giải quyết hay thời hạn xét xử.

Tinh thần này cũng được Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng nhấn mạnh tại Hội nghị triển khai công tác Tòa án năm 2026: “Hoạt động của Tòa án và kết quả công tác xét xử phải góp phần thúc đẩy và kiến tạo phát triển đất nước”.

Đặt trong môi trường kinh doanh, yêu cầu đó mang ý nghĩa rất cụ thể. Một tranh chấp được giải quyết đúng pháp luật, kịp thời không chỉ xác định quyền, nghĩa vụ của các bên mà còn có thể góp phần bảo vệ quyền tài sản, tháo gỡ nguồn lực đang bị “đóng băng” bởi tranh chấp, tạo điều kiện để vốn và tài sản sớm quay trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Giá trị của xét xử còn được mở rộng thông qua việc công khai bản án, quyết định. Từ thực tiễn giải quyết các tranh chấp, doanh nghiệp có thêm nguồn thông tin để nhận diện những điểm dễ phát sinh rủi ro trong hợp đồng, quản trị nội bộ và quá trình thực hiện giao dịch. Một bản án vì thế không chỉ khép lại tranh chấp giữa các bên mà còn có thể cung cấp những bài học pháp lý cho các giao dịch tiếp theo.

Ở góc độ doanh nghiệp, mục tiêu cao hơn của quản trị pháp lý không phải là chuẩn bị thật tốt để thắng một vụ kiện, mà là tổ chức hoạt động kinh doanh theo cách giảm thiểu nguy cơ phải bước vào một vụ kiện.

Khi doanh nghiệp chủ động phòng ngừa rủi ro, còn hoạt động xét xử ngày càng minh bạch, hiệu quả và có khả năng tạo ra những tín hiệu pháp lý rõ ràng cho thị trường, giá trị của tư pháp cũng được mở rộng: không chỉ giải quyết tranh chấp đã phát sinh mà còn góp phần bảo đảm an toàn pháp lý, khơi thông nguồn lực và tạo dựng niềm tin cho hoạt động kinh doanh.