Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế: Bước tiến của tư pháp phục vụ hội nhập

Trụ sở Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM – thiết chế tư pháp được xây dựng đáp ứng yêu cầu giải quyết các tranh chấp đặc thù trong môi trường tài chính quốc tế.

Khi chất lượng tư pháp trở thành lợi thế cạnh tranh

 Các giao dịch tại trung tâm tài chính quốc tế thường có giá trị lớn, cấu trúc phức tạp, liên quan đến nhiều chủ thể và có thể chịu sự điều chỉnh của các hệ thống pháp luật khác nhau. Vì vậy, khi quyết định đầu tư, bên cạnh thuế, ngoại hối hay khả năng tiếp cận thị trường, nhà đầu tư còn quan tâm đến một vấn đề quan trọng: nếu tranh chấp phát sinh, quyền và lợi ích hợp pháp của họ sẽ được bảo vệ bằng cơ chế nào?

 Thực tiễn tại các trung tâm tài chính lớn cho thấy, năng lực giải quyết tranh chấp chuyên nghiệp và hiệu quả có thể trở thành một phần của lợi thế cạnh tranh.

 Tại Anh, Commercial Court có vai trò nổi bật trong giải quyết các tranh chấp thương mại phức tạp và mang tính quốc tế. Trong năm tư pháp 2023–2024, các tranh chấp quốc tế chiếm khoảng 75% khối lượng công việc của Tòa. Thực tế này cho thấy đằng sau sức hút của những trung tâm kinh tế, tài chính lớn còn là niềm tin vào pháp luật và khả năng giải quyết hiệu quả các tranh chấp xuyên biên giới.

 Trong tiến trình hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam, sau khi Quốc hội ban hành Nghị quyết số 222/2025/QH15, ngày 11/12/2025, Quốc hội tiếp tục ban hành Luật số 150/2025/QH15 về Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế. Luật có hiệu lực từ ngày 1/1/2026.

 Theo Luật, Tòa án chuyên biệt thuộc hệ thống Tòa án nhân dân và được thành lập, đặt tại TP.HCM. Cơ cấu gồm Tòa Sơ thẩm, Tòa Phúc thẩm và bộ máy giúp việc. Tòa có thẩm quyền giải quyết các vụ việc thuộc phạm vi Luật quy định, trong đó có vụ việc về đầu tư, kinh doanh giữa các Thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa Thành viên với tổ chức, cá nhân không phải là Thành viên; các yêu cầu liên quan đến công nhận, cho thi hành bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài, phán quyết của Trọng tài nước ngoài và một số yêu cầu liên quan đến trọng tài thương mại.

 Điểm đáng chú ý là Luật thiết kế nhiều cơ chế phù hợp với tính chất đặc thù của các giao dịch quốc tế. Tiếng nói, chữ viết dùng trước Tòa án chuyên biệt là tiếng Anh hoặc tiếng Anh kèm bản dịch tiếng Việt; bản án, quyết định cũng được ban hành theo cơ chế này. Người đại diện của các bên có thể là luật sư Việt Nam hoặc luật sư nước ngoài đáp ứng điều kiện do Luật quy định.

 Việc lựa chọn pháp luật áp dụng cũng được quy định cụ thể. Đối với giao dịch có ít nhất một bên là cá nhân, tổ chức nước ngoài, các bên có thể thỏa thuận áp dụng pháp luật Việt Nam, pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế, trừ trường hợp Luật có quy định khác. Pháp luật nước ngoài, tập quán thương mại quốc tế không được áp dụng nếu hậu quả của việc áp dụng trái với trật tự công của Việt Nam.

 Những cơ chế này cho thấy Tòa án chuyên biệt được thiết kế theo hướng thích ứng với đặc điểm của các giao dịch xuyên biên giới, đồng thời vẫn đặt trong khuôn khổ của hệ thống tư pháp Việt Nam.

Các chuyên gia Việt Nam và quốc tế trao đổi kinh nghiệm về cơ chế giải quyết tranh chấp và xây dựng Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế.

Từ khuôn khổ pháp lý đến niềm tin của nhà đầu tư

Một thiết chế tư pháp chỉ thực sự tạo dựng được niềm tin khi những quy định trên văn bản được chuyển hóa thành chất lượng giải quyết vụ việc trong thực tiễn.

Luật số 150/2025/QH15 đã đặt ra những yêu cầu đáng chú ý đối với đội ngũ Thẩm phán. Thẩm phán Tòa án chuyên biệt có thể là công dân Việt Nam hoặc người nước ngoài đáp ứng các tiêu chuẩn, điều kiện theo Luật; trong đó yêu cầu về kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm giải quyết vụ việc đầu tư, kinh doanh và năng lực tiếng Anh được xác định cụ thể.

Cùng với yếu tố con người, công nghệ được đặt vào cơ chế vận hành của Tòa án. Luật quy định việc tổ chức xét xử, giải quyết vụ việc trên môi trường điện tử. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu giải quyết các tranh chấp mà các bên có thể ở nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ khác nhau.

Kinh nghiệm của DIFC Courts tại Dubai cho thấy tiềm năng của mô hình tư pháp số. Năm 2025, 99% phiên xử tại đây được thực hiện từ xa. Điều đó cho thấy công nghệ không chỉ hỗ trợ thủ tục mà còn có thể nâng cao khả năng tiếp cận tư pháp, tiết kiệm thời gian và chi phí cho các bên.

Từ kinh nghiệm quốc tế có thể thấy, sức cạnh tranh của một trung tâm tài chính không chỉ được đo bằng quy mô dòng vốn hay mức độ thuận lợi của các chính sách kinh tế. Khả năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, tính dự đoán của pháp luật và hiệu quả giải quyết tranh chấp cũng là những yếu tố quan trọng đối với quyết định của nhà đầu tư.

Với Luật số 150/2025/QH15, Việt Nam đã hình thành khuôn khổ pháp lý cho một thiết chế tư pháp chuyên biệt gắn với Trung tâm tài chính quốc tế. Giá trị tiếp theo nằm ở khả năng đưa những cơ chế đặc thù của Luật vào thực tiễn bằng chất lượng xét xử chuyên nghiệp, minh bạch, nhanh chóng, hiệu quả và khả năng tiếp cận tư pháp thuận lợi.

Khi vận hành hiệu quả, Tòa án chuyên biệt không chỉ thực hiện chức năng giải quyết tranh chấp mà còn góp phần tạo dựng môi trường pháp lý an toàn, củng cố niềm tin của nhà đầu tư và nâng cao sức hấp dẫn của Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Ở ý nghĩa đó, sự ra đời của Tòa án chuyên biệt cũng cho thấy một bước chuyển của tư pháp Việt Nam trong tiến trình hội nhập: từ đáp ứng yêu cầu giải quyết những tranh chấp mới đến góp phần kiến tạo niềm tin và năng lực cạnh tranh cho nền kinh tế.

DIFC Courts tại Dubai là một trong những mô hình giải quyết tranh chấp gắn với Trung tâm tài chính quốc tế được Việt Nam nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm. Ảnh:difccourts.ae