Từ hạt dẻ Trùng Khánh đến bài toán khẳng định giá trị nông sản

Hạt dẻ là đặc sản của Cao Bằng. Nhằm khẳng định giá trị tài sản trí tuệ của sản vật này, năm 2011, hạt dẻ Trùng Khánh đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý "Trùng Khánh", mở ra cơ hội lớn để nâng tầm giá trị thương hiệu và thúc đẩy kinh tế nông nghiệp, du lịch sinh thái địa phương.

"Lực cản" từ đất đai đến mạo danh thương hiệu

Đặc biệt, thời gian qua, Cao Bằng cũng xác định cây dẻ là cây trồng chủ lực, gắn chặt với định hướng phát triển du lịch sinh thái nông nghiệp. Mục tiêu cụ thể được đưa ra là xây dựng các mô hình du lịch trải nghiệm vườn dẻ, biến sản phẩm nông sản thành điểm đến trải nghiệm hấp dẫn du khách.

Tuy nhiên, từ định hướng chính sách đến thực tiễn triển khai tại các HTX và hộ nông dân vẫn còn khoảng cách lớn với không ít lực cản. Bài toán mở rộng quy mô sản xuất hàng hóa đang gặp vướng mắc do đặc thù địa hình miền núi.

Theo UBND tỉnh Cao Bằng, việc mở rộng diện tích trồng dẻ hiện nay ở một số xã gặp khó khăn do diện tích đất canh tác của người dân còn manh mún, nhỏ lẻ. Bên cạnh đó, việc chuyển đổi đất rừng phòng hộ sang đất phát triển cây dẻ lại vướng nhiều quy định, thủ tục pháp lý phức tạp liên quan đến Luật Lâm nghiệp và Luật Đất đai, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành và lộ trình tháo gỡ cụ thể.

Cây dẻ có giá trị kinh tế cao nên nhiều HTX đã chú trọng nâng cao chất lượng.

Bên cạnh bài toán quy mô, vấn đề sống còn hiện nay của hạt dẻ Trùng Khánh chính là quản lý thương hiệu và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Hạt dẻ tại đây từ lâu đã nổi tiếng với vị ngon đặc trưng không lẫn với hạt dẻ nơi khác. Giá bán hạt dẻ Trùng Khánh chính gốc tại vườn thường dao động từ 100.000 – 150.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn vào cao điểm mùa thu hoạch.

Thế nhưng, lợi dụng danh tiếng này, trên thị trường xuất hiện tràn lan các loại hạt dẻ nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc (chỉ từ 30.000 – 50.000 đồng/kg) hoặc hạt dẻ vùng khác nhưng vẫn gắn mác "hạt dẻ Trùng Khánh". Tình trạng gian lận thương mại này không chỉ khiến người tiêu dùng chịu thiệt hại, mà còn bào mòn uy tín, đánh tụt giá trị thương hiệu mà địa phương đã tốn nhiều công sức gây dựng.

Để giải quyết tận gốc vấn đề này, yêu cầu cấp thiết đặt ra cho các tổ hợp tác, HTX là phải sớm chuẩn hóa bao bì, nhãn mác, dán tem truy xuất nguồn gốc rõ ràng để phân biệt sản phẩm chính gốc với hàng giả, hàng nhái. Nếu không bảo vệ được thương hiệu, các tổ hợp tác, HTX sẽ mãi chịu thiệt thòi ngay trên chính "sân nhà".

Đổi mới sáng tạo từ chế biến và du lịch

Một đặc thù sinh học của hạt dẻ tươi là mùa vụ thu hoạch rất ngắn (thường chỉ kéo dài từ tháng 8 đến tháng 10 âm lịch) và hạt rất dễ bị mất nước, mốc, hỏng nếu không được bảo quản đúng kỹ thuật. Nếu chỉ bán hạt dẻ tươi thô, các tổ hợp tác, HTX luôn chịu áp lực "được mùa mất giá" hoặc bị thương lái ép giá.

Do đó, việc đăng ký và bảo vệ sở hữu trí tuệ của các HTX hiện nay không còn dừng lại ở việc đăng ký một logo hay cái tên thương mại, mà phải gắn liền với đổi mới sáng tạo trong công nghệ chế biến sâu và quản lý mã số vùng trồng.

Hạt dẻ đã được đầu tư, chế biến để nâng cao giá trị.

Tại Trùng Khánh, một số HTX đã bắt đầu chuyển mình mạnh mẽ, tiên phong ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất. Điển hình như HTX Bích Loan đi đầu trong khâu nhân giống cây dẻ ghép chất lượng cao, chuẩn hóa quy trình trồng, sơ chế và bảo quản sau thu hoạch. HTX đã chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa, gắn mã QR truy xuất nguồn gốc và dán tem chỉ dẫn địa lý lên từng bao bì sản phẩm khi đưa ra thị trường.

Trong khi đó, HTX Nông nghiệp tổng hợp Trùng Khánh lại chọn hướng đi sâu vào chế biến nông sản tinh. Nhờ đầu tư hệ thống sấy nhiệt độ thấp, đóng gói và công nghệ hút chân không, HTX đã cho ra đời các dòng sản phẩm dẻ sấy khô, dẻ rang tách vỏ đóng gói. Các sản phẩm này không chỉ đạt chứng nhận OCOP của địa phương mà còn giúp kéo dài thời gian bảo quản từ vài tuần lên đến 6 - 12 tháng, giải quyết triệt để bài toán mùa vụ và mở rộng kênh phân phối vào các chuỗi siêu thị, sàn thương mại điện tử.

Bên cạnh đổi mới công nghệ, tư duy sáng tạo còn được thể hiện qua việc tích hợp đa giá trị kinh tế, biến vườn dẻ thành không gian du lịch sinh thái.

Thực tế tại Tổ hợp tác Dẻ Trùng Khánh là một minh chứng sinh động. Tổ hợp tác hiện quản lý 5 ha cây dẻ được trồng từ năm 1997. Nhờ tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sản xuất đạt chứng nhận VietGAP, sản phẩm của Tổ hợp tác luôn đạt chất lượng cao, thương lái và du khách thường đến đặt mua tận vườn từ đầu mùa.

Tận dụng lợi thế có 4 hộ thành viên sở hữu vườn dẻ nằm sát tuyến tỉnh lộ đi vào quần thể du lịch Thác Bản Giốc – Động Ngườm Ngao, Tổ hợp tác đã mạnh dạn đầu tư hạ tầng, mở mô hình du lịch trải nghiệm mùa dẻ chín.

Việc mở cửa đón khách du lịch mang lại lợi ích kép cho các thành viên. Hiện, khi vào mùa dẻ chín, mỗi hộ trong Tổ hợp tác đón khoảng 300 lượt khách tham quan. Khách du lịch rất thích thú với trải nghiệm này và sẵn sàng trả giá cao hơn thị trường tự do. Đây không chỉ là hình thức tiêu thụ nông sản trực tiếp mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội, mà còn là phương thức quảng bá, giới thiệu, nâng cao giá trị và khẳng định thương hiệu hạt dẻ Trùng Khánh chính gốc một cách tự nhiên và thuyết phục nhất.

Hình thành văn hóa sở hữu trí tuệ

Mặc dù thị trường tiêu thụ hạt dẻ Trùng Khánh hiện nay luôn trong tình trạng cung không đủ cầu, song để tiến tới sản xuất hàng hóa quy mô lớn, bền vững và tương xứng với tiềm năng, khu vực kinh tế tập thể tại Cao Bằng cần những giải pháp mang tính chiến lược và đồng bộ.

Dưới góc độ quản lý và phát triển kinh tế tập thể, các chuyên gia nông nghiệp nhận định, sở hữu trí tuệ phải được xem là tài sản vô hình có giá trị cao nhất của HTX, tổ hợp tác. Việc hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong mỗi thành viên HTX, tổ hợp tác chính là cơ sở pháp lý giúp bảo vệ thành quả lao động của nông dân.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, các ngành chức năng cần vào cuộc mạnh mẽ để kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi mạo danh, bán hạt dẻ trôi nổi không rõ nguồn gốc giả mạo thương hiệu Trùng Khánh.

Các địa phương trọng điểm cần có chính sách hỗ trợ HTX, tổ hợp tác tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để đầu tư hạ tầng, máy móc bảo quản sau thu hoạch (kho lạnh, máy sấy, máy hút chân không). Đồng thời, thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa HTX với doanh nghiệp du lịch, lữ hành để đưa sản phẩm hạt dẻ và dịch vụ trải nghiệm vườn dẻ vào các tour du lịch cố định.

Việc hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo, tôn trọng và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong các HTX, tổ hợp tác không chỉ giúp hạt dẻ Trùng Khánh giữ vững vị thế "Sản vật miền Non nước Cao Bằng", mà còn tạo tiền đề vững chắc để kinh tế tập thể địa phương nâng cao năng lực cạnh tranh, tự tin hội nhập và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.