Từ hiện tượng 'giang hồ mạng', cảnh báo tác hại khôn lường của video ngắn

Có thể nói, trong kỷ nguyên số, video ngắn đã trở thành một phương thức truyền thông phổ biến, đặc biệt trên các nền tảng mạng xã hội. Với thời lượng chỉ vài chục giây hoặc vài phút, video ngắn đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin nhanh, trực quan và giải trí tức thời của người dùng. Không thể phủ nhận những tiện ích mà hình thức này mang lại. Tuy nhiên, khi thuật toán đề xuất ngày càng chi phối hành vi tiếp nhận thông tin, video ngắn cũng đang đặt ra những vấn đề đáng lo ngại đối với sức khỏe tinh thần, môi trường thông tin và an toàn xã hội. Nếu không được nhận diện và kiểm soát phù hợp, những tác hại ấy có thể không chỉ dừng lại ở một vài cá nhân mà còn tác động lâu dài đến chất lượng của không gian số và hệ thống tri thức của xã hội.

Đối tượng Bùi Xuân Huấn (đứng giữa) tại cơ quan Công an. Ảnh: Bộ Công an 

Việc xem quá nhiều video ngắn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần của người dùng

Đặc trưng của video ngắn là tốc độ nhanh, nội dung liên tục thay đổi và khả năng tạo ra sự kích thích tức thời. Người dùng dễ hình thành thói quen liên tục lướt, xem và tìm kiếm nội dung mới mà không có điểm dừng rõ ràng. Khi thời gian sử dụng kéo dài, con người có thể giảm khả năng tập trung vào những hoạt động đòi hỏi sự kiên nhẫn và tư duy sâu. Việc thường xuyên so sánh bản thân với những hình ảnh được lựa chọn, chỉnh sửa và dàn dựng trên mạng cũng có thể tạo ra tâm lý tự ti, áp lực hoặc bất mãn với cuộc sống thực. Đáng lo hơn, khi việc tiếp nhận video ngắn trở thành thói quen khó kiểm soát, thời gian dành cho học tập, lao động, nghỉ ngơi và giao tiếp trực tiếp có thể bị thu hẹp.

Nguy hiểm hơn, môi trường video ngắn tạo điều kiện thuận lợi để tin giả, thông tin sai lệch và nội dung xấu độc được cài cắm, phát tán. Một thông tin sai nếu được trình bày dưới dạng video hấp dẫn, có hình ảnh bắt mắt, âm thanh kích thích và cách diễn đạt "thả thính" vẫn có thể tạo cảm giác đáng tin đối với người xem. Trong khi đó, thời lượng ngắn khiến người tiếp nhận khó có đủ thời gian để kiểm chứng nguồn tin, đối chiếu dữ kiện hay nhận diện những thủ pháp thao túng cảm xúc. Một nội dung sai lệch vì thế có thể được chia sẻ với tốc độ nhanh hơn rất nhiều so với quá trình kiểm chứng và đính chính.

Video ngắn đã và đang trở thành phương tiện phát tán các quan điểm sai trái, phiến diện hoặc cực đoan

Không chỉ có nguy cơ thông tin giả, video ngắn đã và đang trở thành phương tiện phát tán các quan điểm sai trái, phiến diện hoặc cực đoan. Những vấn đề phức tạp của đời sống xã hội vốn đòi hỏi sự phân tích nhiều chiều lại dễ bị rút gọn thành những khẩu hiệu đơn giản, những kết luận tuyệt đối hoặc những câu chuyện được xây dựng theo hướng kích động cảm xúc. Khi người dùng liên tục được tiếp xúc với những nội dung có cùng một cách nhìn, thuật toán đề xuất có thể vô tình tạo ra “vòng lặp thông tin”, khiến họ tưởng rằng quan điểm của mình là phổ biến và hiển nhiên đúng. Từ đó, khả năng đối thoại, phản biện và tiếp nhận những góc nhìn khác biệt có nguy cơ bị suy giảm.

Một hệ quả khác là sự hình thành và lan truyền của những trào lưu độc hại. Đặc tính dễ bắt chước của video ngắn khiến một hành vi, thử thách hay cách ứng xử thiếu lành mạnh có thể nhanh chóng trở thành “trend”. Để thu hút lượt xem và tương tác, một bộ phận người dùng sẵn sàng thực hiện những hành động nguy hiểm, phản cảm hoặc vi phạm chuẩn mực cộng đồng. Khi hành vi sai lệch được gắn với sự nổi tiếng, lượt thích và khả năng kiếm tiền, ranh giới giữa giải trí và cổ xúy hành vi tiêu cực càng trở nên mong manh. Đặc biệt, trẻ em và thanh, thiếu niên, những đối tượng đang trong quá trình hình thành nhân cách và kỹ năng đánh giá thông tin, có thể là nhóm chịu ảnh hưởng mạnh.

Từ những nội dung cực đoan, môi trường video ngắn còn có khả năng góp phần hình thành các nhóm có tư tưởng khép kín và cực đoan. Những người có cùng sự bất mãn, định kiến hoặc niềm tin sai lệch có thể được thuật toán kết nối thông qua các chủ đề tương đồng. Khi một cộng đồng chỉ tiếp nhận những thông tin củng cố niềm tin sẵn có, sự cực đoan có thể ngày càng gia tăng, trong khi khả năng lắng nghe và chấp nhận khác biệt giảm xuống. Đây là vấn đề không thể xem nhẹ, bởi một môi trường thông tin bị phân mảnh và cực đoan hóa sẽ làm suy yếu sự đồng thuận xã hội và khả năng đối thoại văn minh.

Video ngắn cũng đang bị lợi dụng để phục vụ các hoạt động lừa đảo. Ảnh minh họa: suckhoedoisong.vn 

Video ngắn cũng đang bị lợi dụng để phục vụ các hoạt động lừa đảo. Những thủ đoạn như giả danh người nổi tiếng, quảng cáo sản phẩm không đúng sự thật, dụ dỗ đầu tư, chiếm đoạt tài khoản hay sử dụng hình ảnh và giọng nói giả tạo bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo có thể được đóng gói thành những video ngắn rất khó nhận biết. Tâm lý tin vào hình ảnh trực quan và xu hướng quyết định nhanh khiến người xem dễ bị thúc đẩy hành động trước khi kịp kiểm chứng. Trong môi trường ấy, một cú nhấp chuột, một lần chuyển tiền hoặc một lần cung cấp thông tin cá nhân có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Sự gia tăng của dữ liệu giả mạo đe dọa độ tin cậy nền tảng tri thức số

Đặc biệt, cần nhìn nhận tác hại của video ngắn ở một tầng sâu hơn: Sự gia tăng của dữ liệu giả mạo có thể đe dọa độ tin cậy của chính nền tảng tri thức số trong tương lai. Mỗi ngày, một lượng khổng lồ video, hình ảnh, âm thanh và văn bản được tạo ra, sao chép, biến đổi và đăng tải lên Internet. Khi trong dòng dữ liệu ấy ngày càng xuất hiện nhiều thông tin bịa đặt, nội dung bị thao túng hoặc sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra nhưng không được xác định rõ nguồn gốc, dữ liệu giả có nguy cơ trở thành một phần đáng kể của “nguyên liệu đầu vào” cho các hệ thống tìm kiếm, phân tích dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Nếu không có cơ chế xác thực và đánh giá nguồn tin hiệu quả, sự pha trộn giữa dữ liệu thật và dữ liệu giả có thể làm suy giảm độ tin cậy của các cơ sở dữ liệu số và hệ thống tri thức trong tương lai.

Đây không còn đơn thuần là câu chuyện một người xem quá nhiều video hay một nền tảng có quá nhiều nội dung kém chất lượng. Đó là vấn đề về chất lượng của môi trường thông tin mà xã hội đang cùng xây dựng. Nếu dữ liệu sai được tạo ra, lan truyền, sao chép rồi tiếp tục được sử dụng làm nguồn tham chiếu, sai lệch có thể hình thành một vòng tuần hoàn ngày càng khó phá vỡ. Khi ấy, thách thức không chỉ là phân biệt “thật - giả” trên một video cụ thể, mà còn là bảo đảm rằng những nền tảng tri thức mà con người và máy móc sử dụng trong tương lai được xây dựng trên một nền dữ liệu đủ tin cậy.

Hình thành năng lực số và năng lực tư duy phản biện, xử lý thông tin, hạn chế sự lan truyền của thông tin sai lệch

Vì vậy, ứng xử với tác hại của video ngắn không thể chỉ bằng cách kêu gọi người dùng “xem ít đi”. Cần hình thành năng lực số và năng lực tư duy phản biện để mỗi người biết kiểm chứng nguồn tin, nhận diện thao túng cảm xúc, phân biệt nội dung giải trí với thông tin có giá trị và chủ động kiểm soát thời gian sử dụng mạng xã hội. Gia đình và nhà trường cần chú trọng giáo dục kỹ năng số cho trẻ em, thanh, thiếu niên. Các nền tảng công nghệ cần nâng cao trách nhiệm trong kiểm soát nội dung độc hại, phát hiện hành vi lừa đảo, minh bạch hơn về cơ chế đề xuất và có giải pháp hạn chế sự lan truyền của thông tin sai lệch. Đồng thời, xã hội cần xây dựng những cơ chế xác thực dữ liệu và bảo vệ nguồn tri thức đáng tin cậy, nhất là trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng tham gia sâu vào quá trình tạo và xử lý thông tin.

Video ngắn tự thân không phải là một sản phẩm có hại. Vấn đề nằm ở cách con người sử dụng nó, cách các nền tảng tối ưu hóa sự chú ý và cách xã hội kiểm soát chất lượng thông tin. Khi sự chú ý trở thành một loại tài nguyên có thể khai thác, những nội dung gây sốc, gây tranh cãi hoặc kích thích cảm xúc rất dễ được ưu tiên. Bởi vậy, điều cần thiết không phải là phủ nhận video ngắn, mà là xây dựng một môi trường số trong đó công nghệ phục vụ con người thay vì biến con người thành đối tượng bị dẫn dắt bởi thuật toán.

Trong công cuộc chuyển đổi số hiện nay, một xã hội thông minh không chỉ cần nhiều dữ liệu mà còn cần dữ liệu đáng tin cậy; không chỉ cần tốc độ truyền tin mà còn cần khả năng phân biệt đúng - sai; không chỉ cần công nghệ hiện đại mà còn cần những công dân có trách nhiệm và năng lực tư duy độc lập. Kiểm soát những tác hại của video ngắn, vì thế, cũng chính là bảo vệ sức khỏe tinh thần của con người, sự lành mạnh của đời sống xã hội và độ tin cậy của nền tri thức số mà chúng ta đang cùng xây dựng cho tương lai.