Từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp: Mở đường cho lớp doanh nhân mới

Nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10, phóng viên Tạp chí Tài chính doanh nghiệp phỏng vấn GS. TS Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội, Viện trưởng Viện Kinh tế và Phát triển doanh nghiệp về vấn đề này.

Ông Mạc Quốc Anh.

Chuyển đổi thực chất, không chỉ thay đổi giấy đăng ký

Việc khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân và việc hình thành đội ngũ doanh nhân mới ở Việt Nam, thưa ông?

Tôi cho rằng, khuyến khích hộ kinh doanh phát triển thành doanh nghiệp không đơn thuần là chủ trương thay đổi hình thức đăng ký kinh doanh, mà là một bước chuyển mang tính chiến lược trong quá trình tái cấu trúc khu vực kinh tế tư nhân, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế Việt Nam.

Theo số liệu được nêu trong Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị, Việt Nam có hơn 5 triệu hộ kinh doanh. Đây là lực lượng kinh tế đông đảo, năng động, có khả năng thích ứng thị trường, tạo sinh kế cho hàng triệu gia đình và đóng góp quan trọng vào việc làm, lưu thông hàng hóa, dịch vụ.

Tuy nhiên, một bộ phận đáng kể hộ kinh doanh vẫn vận hành dựa trên kinh nghiệm cá nhân, nguồn vốn gia đình, quan hệ khách hàng truyền thống và năng lực quản trị còn hạn chế. Điều này khiến khả năng huy động vốn, mở rộng thị trường, tham gia chuỗi cung ứng và phát triển thương hiệu gặp nhiều khó khăn.

Ý nghĩa lớn nhất của chuyển đổi là đưa những năng lực kinh doanh đã được thực tiễn kiểm chứng bước sang một trình độ tổ chức và quản trị cao hơn.

Khi trở thành doanh nghiệp, chủ thể kinh doanh có thêm điều kiện xây dựng hệ thống quản trị minh bạch, tiếp cận tín dụng, ký kết hợp đồng với các đối tác lớn, thu hút nhân lực chuyên nghiệp và từng bước tham gia chuỗi giá trị trong nước, quốc tế.

Đặc biệt, tôi nhìn nhận đây là cơ hội hình thành một thế hệ doanh nhân mới trưởng thành từ thực tiễn kinh doanh, hiểu thị trường, có tinh thần tự lực, sáng tạo và khát vọng vươn lên.

Tuy nhiên, chúng ta cần thống nhất rằng không phải mọi hộ kinh doanh đều phải chuyển thành doanh nghiệp. Việc chuyển đổi phải phù hợp với quy mô, năng lực và nhu cầu phát triển thực tế. Mục tiêu không phải là có thêm bao nhiêu giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, mà là tạo ra bao nhiêu doanh nghiệp thực sự có năng lực tồn tại, phát triển và đóng góp cho nền kinh tế.

Nhiều hộ kinh doanh hoạt động ổn định trong thời gian dài nhưng vẫn e ngại chuyển lên doanh nghiệp do lo ngại chi phí tuân thủ, thủ tục kế toán, thuế và quản trị. Theo ông, đâu là những rào cản lớn nhất và cần chính sách hỗ trợ nào để họ thực sự muốn và có thể chuyển đổi?

Từ thực tiễn tiếp xúc với cộng đồng doanh nghiệp và hộ kinh doanh, tôi nhận thấy rào cản lớn nhất không chỉ nằm ở chi phí tài chính, mà còn ở tâm lý e ngại sự thay đổi, thiếu thông tin và sự thiếu hụt năng lực quản trị.

(Ảnh minh họa)

Trước hết là nỗi lo về chi phí tuân thủ pháp luật. Khi chuyển thành doanh nghiệp, chủ hộ phải làm quen với chế độ kế toán, hóa đơn, chứng từ, báo cáo tài chính, nghĩa vụ thuế, lao động, bảo hiểm và những yêu cầu quản trị khác. Đối với một hộ kinh doanh có doanh thu ổn định nhưng biên lợi nhuận thấp, các khoản chi phí kế toán, nhân sự, phần mềm và tư vấn có thể trở thành áp lực thực sự.

Thứ hai là những khó khăn liên quan đến quản trị tài chính. Nhiều hộ kinh doanh chưa tách bạch tài sản, doanh thu và chi tiêu gia đình; hàng tồn kho hoặc giao dịch đầu vào có thể thiếu chứng từ phù hợp. Việc chuyển đổi đòi hỏi phải tổ chức lại toàn bộ hoạt động này.

Thứ ba là tâm lý lo ngại rủi ro pháp lý, thanh tra, kiểm tra và sự thiếu ổn định trong cách thực thi chính sách.

Tôi cho rằng, muốn hộ kinh doanh tự nguyện chuyển đổi, nhà nước phải làm cho họ nhìn thấy lợi ích phát triển lớn hơn chi phí và rủi ro của sự thay đổi.

Nghị quyết 68-NQ/TW và Nghị quyết 198/2025/QH15 đã tạo nền tảng chính sách quan trọng. Trong đó, việc chấm dứt phương pháp thuế khoán từ ngày 1/1/2026, cùng chính sách miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong ba năm đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa đáp ứng điều kiện, là những thay đổi đáng chú ý. Tuy nhiên, chính sách chỉ phát huy tác dụng khi được triển khai đồng bộ.

Theo tôi, cần xây dựng chương trình hỗ trợ chuyển đổi với ba giai đoạn: trước chuyển đổi, trong chuyển đổi và sau chuyển đổi. Hộ kinh doanh cần được tư vấn miễn phí, đánh giá khả năng chuyển đổi, hướng dẫn phương án tài chính, hỗ trợ kế toán, thuế và quản trị số.

Đặc biệt, cần nghiên cứu hỗ trợ chi phí dịch vụ kế toán, phần mềm quản trị và tư vấn pháp lý trong 12–24 tháng đầu, đồng thời tạo điều kiện tiếp cận tín dụng, mặt bằng và thị trường.

Một yêu cầu quan trọng khác là cơ chế hướng dẫn thống nhất, thủ tục đơn giản, giảm tối đa tình trạng phải thực hiện lại các quy trình không cần thiết. Chúng ta không thể khuyến khích người dân chuyển đổi bằng khẩu hiệu, mà phải bằng những lợi ích cụ thể, dễ tiếp cận và có thể đo lường.

Nếu việc chuyển đổi chỉ dừng ở thay đổi đăng ký pháp lý mà không làm thay đổi phương thức vận hành, quản trị và tư duy kinh doanh, liệu quá trình này có tạo ra những doanh nghiệp đủ sức phát triển bền vững? Theo ông, cần làm gì để chuyển đổi thực chất thay vì chỉ chuyển đổi về hình thức?

Tôi cho rằng đây là câu hỏi có ý nghĩa quyết định đối với sự thành công của toàn bộ chính sách. Nếu một hộ kinh doanh chuyển thành công ty nhưng vẫn điều hành bằng phương thức cũ, không có hệ thống kế toán minh bạch, không xây dựng chiến lược, không phân quyền và không nâng cao năng lực cạnh tranh, thì về bản chất, sự thay đổi chỉ nằm trên giấy tờ.

Ông Mạc Quốc Anh

Một doanh nghiệp không thể lớn mạnh chỉ nhờ thay đổi tên gọi; doanh nghiệp chỉ thực sự trưởng thành khi thay đổi được phương thức tạo ra giá trị.

Theo tôi, quá trình chuyển đổi thực chất cần tập trung vào năm nội dung. Đầu tiên, chuyển đổi về tư duy phát triển. Chủ doanh nghiệp phải xác định mục tiêu trung hạn, dài hạn, thị trường trọng tâm, lợi thế cạnh tranh và phương án đầu tư.

Tiếp theo, chuyển đổi về quản trị tài chính. Doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống kế toán, quản lý dòng tiền, kiểm soát chi phí, phân tích lợi nhuận và tách biệt tài sản cá nhân với tài sản doanh nghiệp.

Doanh nghiệp cũng phải chuyển đổi về tổ chức vận hành. Mọi hoạt động cần được chuẩn hóa thành quy trình, có người phụ trách, có cơ chế kiểm soát và có tiêu chí đánh giá kết quả.

Chuyển đổi về công nghệ cũng là một nội dung cần quan tâm. Doanh nghiệp cần ứng dụng các nền tảng số trong bán hàng, quản lý hàng tồn kho, kế toán, chăm sóc khách hàng và phân tích dữ liệu.

Cuối cùng là chuyển đổi về chất lượng sản phẩm, thương hiệu và khả năng tiếp cận thị trường.

Tôi đề xuất thiết kế một chương trình đồng hành phát triển doanh nghiệp sau chuyển đổi, thay vì kết thúc hỗ trợ ngay khi cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.

Trong 12–24 tháng đầu, cần theo dõi các chỉ số về doanh thu, năng suất lao động, tính minh bạch tài chính, khả năng tiếp cận vốn, số lượng khách hàng mới và việc làm được tạo ra. Đồng thời, nên kết nối các doanh nghiệp mới với doanh nghiệp lớn, nhà đầu tư, ngân hàng và các mạng lưới tiêu thụ sản phẩm. Chúng ta phải chuyển từ tư duy hỗ trợ thành lập doanh nghiệp sang tư duy kiến tạo năng lực phát triển doanh nghiệp.

Từ người kinh doanh giỏi đến doanh nhân có năng lực quản trị

Khi bước lên vai trò nhà điều hành một doanh nghiệp chính thức, chủ hộ kinh doanh cần trải qua những "cuộc lột xác" nào về phẩm chất, năng lực và tư duy, đặc biệt là sự thay đổi trong quản trị tài chính, tổ chức nhân sự và trách nhiệm xã hội, thưa ông?

Theo tôi, cuộc chuyển đổi khó khăn nhất không nằm ở thủ tục pháp lý mà nằm trong chính tư duy của người chủ. Một người có thể là chủ hộ kinh doanh rất giỏi, nhưng chưa chắc đã trở thành nhà quản trị doanh nghiệp giỏi, bởi hai vị trí này đòi hỏi những năng lực và cách tiếp cận khác nhau.

Người chủ cần thay đổi từ tư duy làm ăn sang tư duy quản trị và kiến tạo giá trị. Ở mô hình hộ kinh doanh, người chủ thường trực tiếp quyết định gần như mọi vấn đề. Nhưng khi trở thành doanh nghiệp, họ phải biết xây dựng chiến lược, tổ chức bộ máy, phân quyền, kiểm soát rủi ro và phát triển đội ngũ. Người lãnh đạo giỏi không phải là người làm tất cả mọi việc, mà là người xây dựng được hệ thống có khả năng vận hành hiệu quả và phát triển lâu dài.

(Ảnh minh họa)

Bên cạnh đó, người chủ cần chuyển từ quản lý tiền bạc theo kinh nghiệm sang quản trị tài chính chuyên nghiệp. Doanh thu không đồng nghĩa với lợi nhuận; lợi nhuận không đồng nghĩa với dòng tiền. Một doanh nghiệp có thể bán hàng rất tốt nhưng vẫn rơi vào khó khăn nếu không kiểm soát công nợ, hàng tồn kho, chi phí vốn và nghĩa vụ thanh toán. Vì vậy, người chủ phải biết đọc báo cáo tài chính, xây dựng ngân sách, hoạch định dòng tiền, đánh giá hiệu quả đầu tư và sử dụng vốn có trách nhiệm.

Người chủ cũng cần chuyển từ kinh doanh dựa trên cá nhân sang xây dựng tổ chức có văn hóa và trách nhiệm xã hội. Doanh nghiệp muốn bền vững phải biết thu hút nhân tài, bảo đảm quyền lợi người lao động, thực hiện nghĩa vụ với nhà nước, giữ chữ tín với khách hàng và tôn trọng đối tác. Đặc biệt, cần coi đạo đức kinh doanh, tuân thủ pháp luật, bảo vệ môi trường và trách nhiệm cộng đồng là những yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng doanh nhân hiện đại không chỉ cần khát vọng làm giàu, mà còn phải có tri thức quản trị, bản lĩnh thị trường, văn hóa kinh doanh và tinh thần phụng sự xã hội. Một người kinh doanh thành công có thể tạo ra thu nhập cho bản thân; một doanh nhân có tầm nhìn phải tạo ra giá trị cho người lao động, cộng đồng và đất nước.

Theo ông, để chủ trương đưa hộ kinh doanh phát triển thành doanh nghiệp thực sự tạo ra một lớp doanh nhân mới, cần sự phối hợp như thế nào giữa nhà nước, các hiệp hội doanh nghiệp và các tổ chức tư vấn, đào tạo? Ông kỳ vọng điều gì ở đội ngũ doanh nhân trưởng thành từ khu vực hộ kinh doanh trong giai đoạn tới?

Để hình thành một thế hệ doanh nhân mới từ khu vực hộ kinh doanh, chúng ta cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ có sự tham gia thực chất của nhà nước, hiệp hội doanh nghiệp, tổ chức tư vấn, cơ sở đào tạo và cộng đồng doanh nghiệp lớn.

Trong đó, nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, hiệp hội giữ vai trò kết nối và đại diện, còn các tổ chức tư vấn, đào tạo giữ vai trò nâng cao năng lực thực thi.

Nhà nước cần xây dựng môi trường pháp lý ổn định, dễ dự báo, đơn giản hóa thủ tục, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý và bảo đảm chính sách hỗ trợ được triển khai công khai, minh bạch.

Đặc biệt, cần thay đổi cách đánh giá kết quả: không chỉ thống kê số hộ chuyển đổi mà phải quan tâm đến tỷ lệ doanh nghiệp duy trì hoạt động, tăng trưởng doanh thu, tạo việc làm và nâng cao năng suất sau chuyển đổi.

Đối với các hiệp hội doanh nghiệp, trong đó có HANOISME, tôi cho rằng cần phát huy mạnh mẽ vai trò cầu nối giữa chính quyền với cộng đồng kinh doanh. Các hiệp hội có thể phối hợp tổ chức chương trình đào tạo doanh nhân, tư vấn pháp lý, quản trị tài chính, ứng dụng công nghệ, kết nối ngân hàng, thị trường và chuỗi cung ứng.

Tôi đặc biệt đề xuất xây dựng mô hình “Ươm tạo doanh nhân từ hộ kinh doanh”, trong đó mỗi hộ có tiềm năng được hỗ trợ xây dựng lộ trình chuyển đổi, tiếp cận cố vấn quản trị và kết nối với các doanh nghiệp đã phát triển thành công.

Về phía các tổ chức tư vấn và đào tạo, cần thiết kế chương trình thực hành ngắn hạn, dễ tiếp cận, phù hợp từng ngành nghề; hạn chế đào tạo nặng lý thuyết nhưng thiếu khả năng ứng dụng.

Điều tôi kỳ vọng không chỉ là sự gia tăng về số lượng doanh nghiệp, mà là sự hình thành một lớp doanh nhân Việt Nam có khát vọng lớn, quản trị chuyên nghiệp, am hiểu công nghệ, có trách nhiệm xã hội và đủ khả năng tham gia cạnh tranh quốc tế.

Những người hôm nay điều hành cửa hàng, cơ sở sản xuất, hộ dịch vụ hoàn toàn có thể trở thành những nhà sáng lập doanh nghiệp có thương hiệu, có thị trường rộng lớn và tạo ra hàng nghìn việc làm trong tương lai.

Tôi tin rằng, những doanh nghiệp lớn của ngày mai có thể bắt đầu từ những hộ kinh doanh nhỏ của ngày hôm nay. Điều quan trọng là chúng ta có tạo được môi trường, cơ hội và niềm tin để họ dám phát triển hay không.

Xin cảm ơn ông!