Từ 'học tập, làm theo' đến 'học tập, thực hành' - Yêu cầu mới trong xây dựng nhân cách người quân nhân cách mạng

Hải đội Biên phòng 1, Bộ đội Biên phòng tỉnh Cà Mau tuần tra bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo trên địa bàn tỉnh. Ảnh: Hoàng Tá

Một bước phát triển không chỉ ở cách diễn đạt

Học tập và làm theo Chủ tịch Hồ Chí Minh là chủ trương lớn, nhất quán, lâu dài của Đảng. Qua 10 năm thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW và 5 năm thực hiện Kết luận số 01-KL/TW, việc học và làm theo Bác đã gắn chặt hơn với xây dựng, chỉnh đốn Đảng, rèn luyện cán bộ, đảng viên, phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”. Đó là nền tảng để Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị số 07-CT/TW. Cần khẳng định, “học tập, thực hành” không phủ định “học tập, làm theo”. Đây là sự kế thừa và phát triển, nhấn mạnh hơn việc đưa tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh vào công việc hằng ngày. Nếu “làm theo” chỉ dừng ở đăng ký, khẩu hiệu hoặc một số việc làm riêng lẻ thì giá trị giáo dục khó trở thành phẩm chất bền vững. “Thực hành” đòi hỏi hành vi đúng phải thường xuyên, tự giác, có sản phẩm và được kiểm nghiệm bằng thực tiễn.

Ở đây, “thực hành” vừa là đích đến của học tập, vừa là quá trình tự cải biến chủ thể. Hành vi đúng được lặp lại trong môi trường kỷ luật sẽ làm cho những chuẩn mực bên ngoài chuyển hóa thành nhu cầu tự thân; người quân nhân làm đúng không chỉ vì mệnh lệnh hoặc sự kiểm tra, mà trước hết vì danh dự, trách nhiệm và lòng tự trọng nghề nghiệp. Khoảng cách đáng lo không chỉ nằm giữa điều chưa biết và điều đã biết, mà còn nằm giữa điều đã biết rõ với việc vẫn chưa làm đến nơi. Theo triết học Mác - Lênin, thực tiễn là cơ sở, mục đích và tiêu chuẩn kiểm nghiệm nhận thức. Bởi vậy, học Bác không thể dừng ở thuộc chuyên đề hay hoàn thành bản cam kết. Điều quyết định là tri thức ấy làm thay đổi động cơ, phương pháp, tác phong và hiệu quả nhiệm vụ như thế nào.

Việc Chỉ thị số 07-CT/TW bổ sung rõ “phương pháp Hồ Chí Minh” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Học Bác không chỉ tiếp nhận nội dung tư tưởng, mà còn học Bác luôn tôn trọng sự thật, dựa vào nhân dân, tổ chức lực lượng và kết hợp nhuần nhuyễn giữa kiên định nguyên tắc với linh hoạt về sách lược. Không nắm được phương pháp, việc vận dụng tư tưởng của Bác rất dễ rơi vào sao chép máy móc hoặc nói đúng lý luận nhưng xử lý không trúng thực tiễn.

Nhân cách quân nhân phải được chứng minh bằng hành động

Nhân cách người quân nhân cách mạng không phải phép cộng giản đơn của một số phẩm chất, mà là chỉnh thể thống nhất giữa bản lĩnh, đạo đức, trí tuệ, kỷ luật, năng lực và phương pháp hành động. Phẩm chất tốt nhưng năng lực yếu thì khó hoàn thành nhiệm vụ; năng lực giỏi nhưng thiếu bản lĩnh, đạo đức, trách nhiệm có thể gây hậu quả cho tổ chức. Yêu cầu mới là làm cho cái đúng trong nhận thức trở thành cái đúng trong hành động. Vì vậy, nhân cách không thể được đánh giá qua một lời nói hay một hành vi đơn lẻ, càng không thể đo bằng hồ sơ đẹp. Nó phải được nhận diện qua chuỗi lựa chọn nhất quán, nhất là trước việc khó, tình huống phức tạp và khi không có người giám sát. Chính ở đó, động cơ bộc lộ, bản lĩnh được thử thách và trách nhiệm được xác nhận.

Trước hết, phải giải quyết đúng quan hệ giữa trung thành và sáng tạo. Trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc và nhân dân là phẩm chất nền tảng, nhưng trung thành không đồng nghĩa với thụ động hay giáo điều. Người quân nhân thời kỳ mới phải kiên định mục tiêu, nguyên tắc, đồng thời chủ động nghiên cứu, dự báo, đề xuất cách làm phù hợp. Thực tiễn quân sự luôn vận động, nếu tư duy dừng lại, năng lực hoàn thành nhiệm vụ sẽ tụt lại phía sau yêu cầu. Mặc dù kỷ luật tạo nên sức mạnh thống nhất của Quân đội, song kỷ luật nghiêm không loại trừ sáng kiến trong phạm vi chức trách. Cán bộ phải dám đề xuất phương án tốt nhất; khi tổ chức quyết định thì chấp hành nghiêm, thực hiện quyết liệt và chịu trách nhiệm đến cùng. Xem nhẹ chủ động sẽ dẫn đến trì trệ, đề cao sáng tạo mà tách khỏi nguyên tắc, thẩm quyền sẽ trở thành tùy tiện.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Trung Lý, Bộ đội Biên phòng tỉnh Thanh Hóa cùng các lực lượng tại địa phương khắc phục sạt lở đất trên tuyến quốc lộ 15C sau bão số 4 (bão Narra). Ảnh: Đơn vị cung cấp

Bên cạnh đó, “đạo đức cách mạng” cũng không thể chỉ được nhận diện bằng trạng thái “không vi phạm”. Có thể thấy rằng, việc không làm điều sai mới chỉ là yêu cầu tối thiểu; yêu cầu cao hơn là chủ động làm điều đúng, nhận việc khó, tạo ra giá trị và bảo vệ lợi ích chung. Một cán bộ không có khuyết điểm rõ ràng, nhưng né tránh, đùn đẩy, bằng lòng với cách làm cũ thì chưa thể xem là thực hành đầy đủ trách nhiệm theo Bác. Đạo đức phải hiện diện trong chất lượng công việc và thái độ trước nhiệm vụ.

Trong môi trường số, nhân cách quân nhân còn thể hiện qua kỷ luật phát ngôn, văn hóa ứng xử và khả năng làm chủ công nghệ. Mỗi quân nhân phải kiểm chứng thông tin, kiểm soát hành vi, bảo vệ bí mật quân sự, không chạy theo tâm lý đám đông; đồng thời lan tỏa thông tin chính thống, đấu tranh với quan điểm sai trái, thù địch. Kỷ luật trong doanh trại phải được nối dài thành kỷ luật trên không gian mạng.

Đưa “thực hành” vào từng chức trách, từng sản phẩm

Thực hành theo Bác không có một khuôn mẫu chung cho mọi người, nhưng phải có điểm chung là gắn với chức trách và tạo ra kết quả có thể kiểm chứng. Với cán bộ lãnh đạo, chỉ huy, đó là nắm chắc tình hình, quyết định kịp thời, tổ chức thực hiện khoa học, giữ vững đoàn kết và chịu trách nhiệm về đơn vị. Nêu gương không chỉ ở lối sống, mà còn ở bản lĩnh nhận việc khó, sâu sát cơ sở, nói đi đôi với làm và không đẩy trách nhiệm cho cấp dưới. Với đội ngũ giảng viên, nhà khoa học, thực hành theo Bác được thể hiện trong chất lượng bài giảng, sản phẩm nghiên cứu, sự trung thực học thuật và khả năng giải đáp những vấn đề mới của thực tiễn quân sự. Với học viên, đó là động cơ học tập đúng, tự giác rèn luyện, không học đối phó, không gian dối và biết vận dụng tri thức vào xử lý tình huống. Một bài giảng cũ được lặp lại nguyên vẹn, một công trình thiếu giá trị thực tiễn hay một kết quả học tập dựa trên sao chép đều xa rời tinh thần thực hành. Với cán bộ, chiến sĩ ở đơn vị, thước đo nằm trong chất lượng huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, xây dựng chính quy, chấp hành kỷ luật và hoàn thành nhiệm vụ. Với cơ quan tham mưu là chất lượng dự báo, đề xuất và khả năng tháo gỡ điểm nghẽn; với ngành hậu cần, kỹ thuật, đó là bảo đảm đầy đủ, kịp thời, an toàn, tiết kiệm; với công tác dân vận là hiệu quả giúp dân và niềm tin của nhân dân. Mỗi lĩnh vực phải xác định đúng “sản phẩm” của mình, tránh lấy chỉ tiêu hình thức thay cho hiệu quả thực chất.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Bản Giàng, Bộ đội Biên phòng tỉnh Hà Tĩnh giúp bà con dân tộc Chứt (xã Hương Xuân, tỉnh Hà Tĩnh) thu hoạch lúa. Ảnh: Minh Toàn

Chống hình thức để “thực hành” đi vào chiều sâu

Nguy cơ cần cảnh giác là “thực hành” lại bị biến thành một hình thức mới: thêm kế hoạch, thêm tiêu chí, thêm báo cáo, nhưng khâu yếu vẫn chậm chuyển biến. Không thể dùng số buổi học thay cho chất lượng con người; không thể dùng bản cam kết thay cho trách nhiệm; càng không thể dùng báo cáo đẹp để che khuất công việc trì trệ. Chống hình thức phải bắt đầu ngay từ cách tổ chức thực hiện Chỉ thị.

Một là, mỗi cơ quan, đơn vị cần lựa chọn một số vấn đề thật sự cấp thiết, gắn trực tiếp với nhiệm vụ để tập trung giải quyết. Nội dung ít nhưng đúng điểm nghẽn sẽ tạo chuyển biến rõ hơn so với nhiều nội dung dàn trải. Cán bộ chủ trì phải công khai trách nhiệm, trực tiếp phụ trách khâu khó và lấy sự thay đổi của đơn vị làm căn cứ đánh giá uy tín nêu gương.

Hai là, giáo dục chính trị cần chuyển mạnh từ truyền đạt kết luận sang hình thành năng lực vận dụng; tăng đối thoại, phản biện và xử lý tình huống. Mỗi chuyên đề phải giúp người học trả lời được: Cần thực hành giá trị nào, trong công việc gì, bằng phương pháp nào và kết quả được nhận biết ra sao. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ xây dựng học liệu và mô phỏng tình huống, nhưng không thay thế trách nhiệm định hướng của người dạy, tư duy độc lập của người học và yêu cầu bảo đảm an toàn, bí mật.

Ba là, kiểm tra, đánh giá phải chuyển trọng tâm từ xem kế hoạch, đăng ký sang xem sản phẩm, chất lượng nhiệm vụ và chuyển biến thực tế. Cần kết hợp giáo dục, quản lý của tổ chức với tự giáo dục, tự rèn luyện của mỗi quân nhân. Tổ chức tạo môi trường, chuẩn mực và cơ chế kiểm soát; cá nhân phải tự soi, tự sửa, biến yêu cầu bên ngoài thành nhu cầu bên trong. Chỉ khi tính tự giác được nâng đỡ bằng kỷ luật, phẩm chất mới bền vững.

Từ “học tập, làm theo” đến “học tập, thực hành” vì thế là bước chuyển từ sự đồng thuận về giá trị sang năng lực sống và hành động theo giá trị. Khi tư tưởng trở thành phương pháp, đạo đức trở thành trách nhiệm, phong cách trở thành tác phong và mỗi lời hứa được chứng minh bằng kết quả, việc học Bác mới thật sự đi vào chiều sâu. Đó cũng là con đường thiết thực để xây dựng người quân nhân cách mạng có bản lĩnh vững vàng, đạo đức trong sáng, tư duy đổi mới, kỷ luật nghiêm và năng lực hành động đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”.

Đại úy Bùi Minh Quyết, Khoa Triết học Mác - Lênin, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng

---------------------------------------------

Tài liệu tham khảo

- Bộ Chính trị (2016), Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15/5/2016 về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.

- Bộ Chính trị (2021), Kết luận số 01-KL/TW ngày 18/5/2021 về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW của Bộ Chính trị khóa XII.

- Bộ Chính trị (2024), Quy định số 144-QĐ/TW ngày 9/5/2024 về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới.

- Bộ Chính trị (2026), Chỉ thị số 07-CT/TW ngày 13/7/2026 về đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới.

- Quân ủy Trung ương (2021), Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới.