Tự 'khai quật' tâm tư để tìm ra 'Loài khác'

Họa sĩ Phạm Khắc Quang bên một số tác phẩm của mình.

Phóng viên (PV): Tại sao triển lãm từ 2024 là “Strata - Địa tầng”, thì đến triển lãm như anh nói có kết nối thúc đẩy từ đó sang lần này, anh lại đặt tên là “Loài khác”?

Họa sĩ Phạm Khắc Quang: Bắt đầu từ cuộc trưng bày ba năm trước, tôi đã nghĩ ra cách tạo ra ván khắc, phủ nhiều lớp màu rồi mới khắc xuống tìm hình và màu, nên đặt tên vui là “địa tầng”. Một đồng nghiệp là họa sĩ PGS, TS Nguyễn Nghĩa Phương, Trưởng khoa Đồ họa của Trường đại học Mỹ thuật Việt Nam nhận xét phương pháp này là: “tích hợp các giá trị của “khắc” trong hội họa (sơn khắc), trong đồ họa (khắc gỗ, trổ giấy) và trong điêu khắc (khối 3D cùng các lớp phù điêu âm rất mỏng)… mang tính liên phương tiện (intermedia art) đang thịnh hành”. Nhưng khi đó mới chỉ là nhiều tấm ván mặt phẳng ngang.

Đến cuộc lần này, thì tôi đặt các ván là cả một khối bồn trụ hình tròn dài. Thứ tự các lớp màu phủ chia làm ba tầng; tầng dưới cùng là màu sáng nhất, sau đó tăng đậm dần màu ở các lớp tầng thứ hai, đến lớp màu ngoài cùng thì màu lại tối - đậm nhất. Chính vì bề mặt khắc có nhiều tầng màu như vậy, sẽ giống như nhiều tầng địa chất. Để đến khi khắc, thì phác thảo chỉ là “đường băng”, còn việc khắc gỗ dần dần tiếp theo là “cất cánh” tìm ra các tầng màu biểu cảm. Tạm gọi là tự “khai quật” tâm tư của mình để tìm thấy “loài khác”…

PV: Kích cỡ của những tấm bồn “khác loài” này và việc phối hợp với âm thanh, ánh sáng phản ánh mục đích và ý tưởng gì, thưa anh?

Họa sĩ Phạm Khắc Quang: Trong 22 khối bồn trụ trưng bày lần này, thì 20 khối nhỏ, có kích cỡ ngang 50 cm, cao 95 cm, lắp thêm chân và nón thì cao bằng người thật và có 3 chân. Bề mặt da ngoài thì chỉ hai sắc đen trắng. Còn hai khối lớn, bạn bè gọi vui là “cha - mẹ” của một nhóm khác ngang 1m, cao 3,6m; mỗi khối có 5 chân và “da thịt” đa sắc màu. Tôi bịt vải đen, lắp cảm biến vào lõi từng trục bồn khác nhau để khi người xem đến gần một khối, thì âm thanh cất lên và ánh sáng sẽ khác đi; khi họ dịch chuyển ra xa, thì âm thanh ánh sáng lại thay đổi như một “sinh vật sống”. Khi đi xem, người ta phải đi vòng một vòng nên cảm giác “đọc câu chuyện” trên khối trụ xem sẽ khác hẳn với nhìn hình trên một mặt phẳng nằm ngang.

Đây cũng là điều tôi mong muốn là mỗi người xem sẽ sinh ra trải nghiệm riêng của họ, khi bước qua và giao lưu với “loài khác” trong thế giới của tôi.

PV: Nếu như trong “Kịch bản đương đại” 2011, thì hình ảnh chú Tễu mới và chân dung người nông dân hiện đại chiếm lĩnh câu chuyện ở mọi hoàn cảnh. Thì những hình ảnh được anh khắc phủ bao kín lên bề mặt các khối bồn trụ “loài khác” này tạm gọi là “biểu hiện - trừu tượng”, vì khó có thể rõ ra là hình gì, có khi giống hình người, thú trong các bản khắc cổ ngày xưa, nhìn kỹ lại không phải. Vậy, anh có thể nói sao về những hình khắc lạ này?

Họa sĩ Phạm Khắc Quang: Theo con đường chuyên nghiệp, nên từ lâu tôi đã nghiên cứu kỹ và “thuộc” rất nhiều tư liệu vốn cổ trong điêu khắc và đồ họa. Tất nhiên là một mặt, các họa tiết hình của tôi sẽ là tiếp biến từ đó - trên những cốt cách của truyền thống. Tiếp theo, tôi thấy rằng khi đi tìm bản chất của thị giác, thì căn nguyên của nó là việc thay đổi thực hành để biến giấc mơ thành hiện thực. Từ đó, khá thú vị khi mải mê tìm kiếm, thì đạt được những niềm cảm xúc mới, sinh ra những họa tiết - hoa văn - hình mới.

Hình và họa tiết cổ là những thông tin nguồn có thể sẽ lưu lại được trong linh giác - tiềm thức tạo thành gien di truyền từ con người cổ đến con người hiện nay. Từ đó, con người tiến hóa mới tiếp biến hình ảnh từ giấc mơ ấy thành hiện thực qua các… phương tiện vật chất thực hành. Tôi chỉ đặt ngắn gọn những “sinh vật sống” trong triển lãm này là “loài khác” mà cũng không thể tự giải thích hết được. Chỉ mong là rất nhiều người xem sẽ giải thích được cảm giác của họ song song với tôi…

PV: Xin cảm ơn anh!