Từ khủng hoảng nhân đạo tới thách thức an ninh quốc gia

Di cư và những rủi ro an ninh

Đầu tháng 3/2026, Chính phủ Anh công bố kế hoạch tăng cường trục xuất những người nhập cư bất hợp pháp và xem xét cắt hỗ trợ đối với người xin tị nạn vi phạm pháp luật. Động thái này được đưa ra trong bối cảnh số người vượt eo biển Manche bằng thuyền nhỏ vẫn ở mức cao.

Phát biểu về vấn đề này, Bộ trưởng Nội vụ Anh Shabana Mahmood nhấn mạnh rằng, việc kiểm soát nhập cư trái phép là điều cần thiết để “khôi phục tính nghiêm minh của hệ thống biên giới” và ngăn các tổ chức tội phạm lợi dụng chính sách tị nạn để trục lợi.

Theo Bộ Nội vụ Anh, các đường dây đưa người vượt biển đang thu lợi hàng chục nghìn USD từ mỗi chuyến đi, với sự tham gia của các nhóm tội phạm hoạt động xuyên biên giới. Thực tế này cho thấy, di cư không còn chỉ là câu chuyện nhân đạo, mà ngày càng gắn chặt với bài toán phòng, chống tội phạm xuyên biên giới và bảo đảm an ninh nội địa.

Lực lượng bảo vệ bờ biển Hy Lạp tham gia chiến dịch cứu hộ người di cư sau một vụ tai nạn trên biển Aegea, tháng 2/2026. Ảnh: Reuters

Trước đó, ngày 11/2, Chính phủ Italy do Thủ tướng Giorgia Meloni đứng đầu thông qua dự luật cho phép phong tỏa đường biển để ngăn các tàu chở người di cư tiếp cận lãnh hải trong những trường hợp bị coi là gây áp lực nghiêm trọng đối với trật tự công cộng hoặc an ninh quốc gia. Quyết định này được đưa ra khi đảo Lampedusa, một trong những cửa ngõ tiếp nhận người di cư lớn nhất châu Âu, nhiều lần rơi vào tình trạng quá tải vì số người cập bến tăng đột biến.

Bà Giorgia Meloni nhiều lần tuyên bố rằng, việc bảo vệ biên giới quốc gia là điều kiện tiên quyết để bảo đảm ổn định xã hội, đồng thời khẳng định các quốc gia không thể để các tổ chức buôn người quyết định chính sách nhập cư của mình. Quan điểm đó phản ánh một xu hướng ngày càng rõ ở châu Âu: kiểm soát di cư đang được xem như một hợp phần của chiến lược an ninh quốc gia.

Ở cấp độ khu vực, ngày 10/2, Nghị viện châu Âu (EP) đã thông qua các quy định mới cho phép đẩy nhanh việc xử lý và trục xuất những trường hợp xin tị nạn không đủ điều kiện, đồng thời tăng cường cơ chế kiểm soát tại các cửa khẩu chung. Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen nhấn mạnh rằng châu Âu phải vừa duy trì các giá trị nhân đạo, vừa kiểm soát hiệu quả biên giới để không đẩy các quốc gia thành viên vào sức ép mất ổn định xã hội.

Những quyết sách được đưa ra chỉ trong chưa đầy hai tháng cho thấy một chuyển biến rõ trong tư duy quản trị của châu Âu: di cư không còn chủ yếu được xử lý bằng lăng kính nhân đạo, mà ngày càng được đặt trong khuôn khổ kiểm soát biên giới, phòng ngừa tội phạm và bảo vệ ổn định xã hội.

Nguy cơ an ninh gắn với di cư bất hợp pháp không chỉ nằm trên giấy tờ hay trong các tuyên bố chính trị. Ngày 23/2, một vụ lật thuyền tại khu vực biên giới Croatia – Bosnia khiến ít nhất một người thiệt mạng, và nhà chức trách Croatia nghi ngờ vụ việc có liên quan tới một đường dây đưa người trái phép.

Theo đánh giá của Cơ quan Cảnh sát châu Âu (Europol), các mạng lưới buôn người hiện đang hoạt động ngày càng tinh vi, sử dụng nhiều tuyến đường khác nhau để đưa người di cư vào châu Âu, với lợi nhuận ước tính lên tới hàng tỷ euro mỗi năm. Giám đốc Europol Catherine De Bolle từng cảnh báo rằng việc kiểm soát các tuyến di cư bất hợp pháp cần được xem là một phần trong chiến lược chống tội phạm có tổ chức, thay vì chỉ là biện pháp quản lý hành chính.

Người nhập cư xếp hàng làm thủ tục giấy tờ tại Barcelona trong chương trình hợp thức hóa người lao động nước ngoài của Tây Ban Nha, đầu năm 2026. Ảnh: Reuters

Không dễ tìm lời giải

Điểm đáng chú ý là sự cứng rắn gia tăng trong chính sách di cư của nhiều quốc gia châu Âu không đơn thuần là phản ứng tình thế, mà phản ánh một thay đổi sâu hơn trong tư duy quản trị: các chính phủ ngày càng coi kiểm soát di cư là một phần của chiến lược giữ ổn định xã hội và phòng ngừa rủi ro an ninh. Nhận định về xu hướng này, Giáo sư Gerald Knaus, Chủ tịch Sáng kiến ổn định châu Âu (European Stability Initiative), cho rằng nhiều quốc gia châu Âu đang chuyển từ cách tiếp cận mang tính phản ứng sang cách tiếp cận chủ động kiểm soát rủi ro, trong đó di cư được đặt trong tổng thể các chính sách an ninh và quản trị biên giới.

Theo ông, thách thức lớn nhất không nằm ở số lượng người di cư, mà ở khả năng các chính phủ xây dựng được những cơ chế quản lý đủ hiệu quả để tránh gây ra các cú sốc xã hội. Theo Tổ chức Di cư quốc tế (IOM), số người di cư quốc tế trên toàn cầu đã vượt 280 triệu người trong những năm gần đây, cho thấy quy mô của hiện tượng này đang ngày càng lớn và khó đảo ngược.

Nghịch lý của châu Âu hiện nay là nhiều nền kinh tế đang thiếu lao động, nhất là trong các lĩnh vực sản xuất, xây dựng và chăm sóc xã hội, nhưng lại không thể mở cửa vô điều kiện với người nhập cư. Vấn đề không chỉ nằm ở số lượng người đến, mà còn ở tốc độ gia tăng, khả năng sàng lọc và năng lực hội nhập. Khi làn sóng di cư diễn ra ồ ạt và thiếu kiểm soát, áp lực đặt lên hệ thống phúc lợi, nhà ở, giáo dục và y tế có thể nhanh chóng chuyển hóa thành bất ổn xã hội.

Không phải ngẫu nhiên mà tại nhiều nước châu Âu, kiểm soát nhập cư đã trở thành một trong những chủ đề nhạy cảm nhất trên nghị trường và trong các chiến dịch tranh cử. Đằng sau các tranh luận chính trị ấy là mối lo ngày càng lớn của cử tri về an ninh, sức ép phúc lợi và khả năng hội nhập xã hội.

Người dân xếp hàng bên ngoài Lãnh sự quán Pakistan tại Barcelona để xin giấy chứng nhận lý lịch tư pháp – một loại giấy tờ bắt buộc trong chương trình hợp thức hóa người nhập cư vừa được Chính phủ Tây Ban Nha công bố, ngày 30/1. Ảnh: Reuters

Ở góc độ thực thi pháp luật, các cơ quan an ninh châu Âu cũng ghi nhận sự gia tăng hoạt động của các đường dây lợi dụng các tuyến di cư để tổ chức buôn người, làm giả giấy tờ và rửa tiền. Trong một báo cáo công bố đầu năm 2026, Europol cảnh báo rằng, các tổ chức tội phạm đang ngày càng tận dụng các cuộc khủng hoảng di cư để mở rộng phạm vi hoạt động.

Cảnh báo đó cho thấy di cư bất hợp pháp không còn chỉ là vấn đề quản lý dân cư, mà đã trở thành một mắt xích trong mạng lưới hoạt động của tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia. Giám đốc Europol Catherine De Bolle cũng từng nhấn mạnh rằng, các mạng lưới buôn người đang thích ứng rất nhanh với các biện pháp kiểm soát biên giới, khiến cuộc chiến chống di cư bất hợp pháp ngày càng giống một cuộc đấu trí lâu dài giữa cơ quan thực thi pháp luật và tội phạm có tổ chức.

Bởi vậy, nếu chỉ siết biên giới mà bỏ qua các nguyên nhân gốc như xung đột, nghèo đói, biến đổi khí hậu và sự chênh lệch phát triển, các dòng di cư bất hợp pháp sẽ không biến mất, mà chỉ đổi tuyến, đổi cách thức và trở nên khó kiểm soát hơn. Chính vì thế, bài toán di cư rốt cuộc không thể giải bằng một hàng rào, mà đòi hỏi năng lực phối hợp chính sách giữa an ninh, phát triển và hợp tác quốc tế.

Trong một thế giới mà bất ổn địa chính trị, biến động kinh tế và áp lực môi trường vẫn chưa có dấu hiệu giảm nhiệt, các làn sóng di cư xuyên biên giới nhiều khả năng sẽ còn tiếp diễn. Điều đó khiến vấn đề di cư không chỉ là một thách thức xã hội, mà còn trở thành phép thử quan trọng đối với năng lực quản trị và khả năng ứng phó với các rủi ro an ninh mới của các quốc gia.

Xét cho cùng, di cư là một thực tế khó đảo ngược của thời đại toàn cầu hóa. Vì vậy, thách thức lớn nhất không nằm ở việc tìm cách ngăn chặn dòng người dịch chuyển bằng mọi giá, mà ở khả năng xây dựng những chính sách đủ tỉnh táo và hiệu quả để không biến một vấn đề nhân đạo thành tác nhân gây bất ổn. Ở góc độ đó, cách các quốc gia ứng xử với bài toán di cư sẽ tiếp tục là thước đo rõ nét đối với bản lĩnh chính sách và năng lực quản trị trong một thế giới ngày càng nhiều biến động.

Khổng Hà