Từ khuyến cáo WHO đến thực tiễn Việt Nam: Cần bước đột phá với bao bì thuốc lá

Biện pháp hiệu quả, chi phí thấp trong kiểm soát thuốc lá

Theo Công ước Khung về kiểm soát thuốc lá của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO FCTC), bao bì thuốc lá không chỉ là phương tiện chứa đựng sản phẩm mà còn là công cụ truyền thông trực tiếp tới người sử dụng.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng người hút thuốc trung bình tiếp xúc với bao thuốc khoảng 20 lần mỗi ngày, tương đương hơn 7.000 lần mỗi năm. Vì vậy, việc in cảnh báo sức khỏe trên bao bì có khả năng tác động liên tục, giúp nâng cao nhận thức về tác hại của thuốc lá, giảm sức hấp dẫn của sản phẩm và góp phần thay đổi hành vi.

WHO khuyến cáo, cảnh báo sức khỏe cần được in với diện tích lớn, rõ ràng, dễ nhìn, sử dụng hình ảnh trực quan và được luân phiên thay đổi định kỳ nhằm duy trì hiệu quả tác động.

WHO khuyến cáo, cảnh báo sức khỏe cần được in với diện tích lớn, rõ ràng, dễ nhìn, sử dụng hình ảnh trực quan và được luân phiên thay đổi định kỳ nhằm duy trì hiệu quả tác động.

Hiện nay, khoảng 140 quốc gia và vùng lãnh thổ đã quy định in cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Trong đó, 130 quốc gia yêu cầu diện tích cảnh báo tối thiểu đạt 50% bề mặt bao bì, phù hợp với quy định của WHO FCTC.

Đáng chú ý, nhiều quốc gia đã đi xa hơn tiêu chuẩn tối thiểu:

77 quốc gia quy định diện tích cảnh báo từ 65% trở lên 25 quốc gia đạt mức tối thiểu 75% 11 quốc gia yêu cầu tới 85% diện tích bao bì

Cảnh báo bằng hình ảnh ngày càng được sử dụng rộng rãi, bắt đầu từ Canada năm 2001 và nhanh chóng trở thành xu hướng toàn cầu nhờ khả năng thu hút sự chú ý và truyền tải trực quan tác hại của thuốc lá.

Song song với đó, giải pháp bao bì trơn (plain packaging) cũng đang được nhiều quốc gia triển khai nhằm loại bỏ hoàn toàn yếu tố quảng cáo trên bao thuốc. Tính đến nay, đã có 44 quốc gia tiến tới áp dụng bao bì trơn, trong đó 27 quốc gia đã ban hành quy định, với Úc là quốc gia tiên phong từ năm 2012.

Tại khu vực ASEAN, Thái Lan, Singapore, Lào và Myanmar là những quốc gia đi đầu khi vừa áp dụng cảnh báo diện tích lớn, vừa triển khai bao bì trơn, góp phần giảm đáng kể sức hấp dẫn của thuốc lá, đặc biệt với giới trẻ.

Một số quốc gia đã triển khai các hình thức cảnh báo mới nhằm tăng cường hiệu quả truyền thông.

Canada là quốc gia đầu tiên áp dụng in cảnh báo trực tiếp trên từng điếu thuốc từ năm 2024, tiếp đó là Australia từ năm 2025. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy, cảnh báo trên từng điếu thuốc giúp bổ sung thông điệp sức khỏe, tăng tần suất tiếp cận và củng cố nhận thức của người sử dụng.

Đây được xem là xu hướng mới trong kiểm soát thuốc lá, giúp mở rộng không gian truyền thông ngoài bao bì truyền thống.

Cần tăng diện tích cảnh báo, tiến tới bao bì trơn

Tại Việt Nam, cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá bắt đầu được triển khai từ năm 2008 với hình thức chữ chiếm 30% diện tích. Từ năm 2013, quy định đã được nâng lên 50% diện tích, kết hợp cả hình ảnh và chữ với 6 mẫu cảnh báo.

Tuy nhiên, theo đánh giá, hiệu quả của các cảnh báo này đã suy giảm theo thời gian. Nghiên cứu năm 2019 cho thấy cả 6 mẫu cảnh báo hiện hành đều giảm tác động so với thời điểm ban đầu, trong đó một số thông điệp bị đánh giá là chưa rõ ràng hoặc kém hiệu quả.

Bên cạnh đó, Việt Nam hiện đứng thứ 95/140 quốc gia về diện tích cảnh báo sức khỏe, thuộc nhóm thấp trên thế giới và nằm trong 3 quốc gia có diện tích cảnh báo thấp nhất khu vực ASEAN.

Ngoài ra, bao bì thuốc lá vẫn bị khai thác như một công cụ quảng cáo thông qua màu sắc, thiết kế hoặc việc dán tem thuế che khuất một phần cảnh báo, làm giảm hiệu quả truyền thông.

Đáng chú ý, các mẫu cảnh báo và diện tích cảnh báo tại Việt Nam hầu như chưa được thay đổi trong suốt hơn một thập kỷ, trong khi WHO khuyến cáo cần luân phiên định kỳ để duy trì hiệu quả.

Khuyến cáo về cảnh báo hiệu quả của cảnh báo thuốc lá bằng hình ảnh tăng lên.

Từ kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần sớm nâng cao hiệu quả chính sách cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá.

Trong đó, ưu tiên tăng diện tích cảnh báo lên mức cao hơn, tiệm cận với thực hành tốt của khu vực và thế giới, có thể đạt tối thiểu 85% diện tích bao bì; đồng thời thực hiện luân phiên, cập nhật các mẫu cảnh báo để tăng tác động.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu lộ trình áp dụng bao bì trơn nhằm loại bỏ hoàn toàn các yếu tố quảng cáo trên sản phẩm thuốc lá; tăng cường năng lực thực thi và giám sát việc tuân thủ quy định.

Công tác truyền thông cũng cần được đẩy mạnh nhằm nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người dân, bảo đảm chính sách được triển khai hiệu quả trên thực tế.

Trong bối cảnh Việt Nam đang xem xét sửa đổi, hoàn thiện các quy định của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng cần mạnh dạn tiếp cận các thực hành tốt trên thế giới, đặc biệt là quy định về in cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá.

Theo đó, việc nâng diện tích cảnh báo lên mức cao hơn (tối thiểu 75–85%), thực hiện luân phiên hình ảnh cảnh báo và tiến tới áp dụng bao bì trơn được xem là những giải pháp cần được nghiên cứu, đưa vào dự thảo chính sách trong thời gian tới.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, việc hoàn thiện quy định pháp luật không chỉ nhằm tăng hiệu quả truyền thông về tác hại của thuốc lá mà còn góp phần hạn chế các hình thức quảng cáo trá hình trên bao bì sản phẩm, phù hợp với cam kết của Việt Nam khi tham gia Công ước Khung về kiểm soát thuốc lá của Tổ chức Y tế Thế giới.

Thái Bình