Từ làng nghề tự phát đến trách nhiệm hình sự về ô nhiễm môi trường

Tại một số địa phương của tỉnh Thanh Hóa, những cơ sở tái chế, xử lý chất thải tự phát tồn tại trong thời gian dài đã hình thành các điểm nóng về ô nhiễm môi trường.

Khu tái chế bao bì gây ô nhiễm môi trường. Ảnh: Thanh Phương.

Theo Công an tỉnh Thanh Hóa, lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý nhiều vụ việc, trong đó khởi tố bốn vụ án liên quan đến hành vi gây ô nhiễm môi trường. Riêng tại xã Tân Ninh xảy ra ba vụ án liên quan hoạt động giặt, tái chế bao bì phế liệu tự phát.

Các cơ sở sản xuất không bảo đảm yêu cầu về bảo vệ môi trường đã gây ô nhiễm đất, nguồn nước, ảnh hưởng đến đời sống và sức khỏe người dân. Việc sản xuất phân tán trong khu dân cư cũng gây khó khăn cho công tác kiểm tra, thu gom, xử lý chất thải và khắc phục hậu quả.

Các vụ án hiện đang được cơ quan chức năng tiếp tục điều tra.

Khi nào vi phạm bị xử lý hình sự?

Không phải mọi hành vi xả thải trái quy định đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tùy tính chất, quy mô và hậu quả, hành vi vi phạm trước hết có thể bị xử phạt hành chính, buộc dừng hoạt động, khắc phục ô nhiễm hoặc bồi thường thiệt hại.

Ranh giới chuyển sang xử lý hình sự được xác định theo Điều 235 Bộ luật Hình sự, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 86/2025/QH15.

Điều luật quy định cụ thể các ngưỡng liên quan đến khối lượng chất thải nguy hại, chất thải rắn thông thường; lưu lượng nước thải, khí thải; mức độ vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường và mức độ hậu quả. Một số hành vi có khối lượng hoặc lưu lượng thấp hơn vẫn có thể bị xử lý hình sự nếu người vi phạm đã bị xử phạt hành chính hoặc kết án về hành vi này, chưa được xóa án tích mà tiếp tục vi phạm.

Chẳng hạn, người chôn, lấp, đổ hoặc thải trái pháp luật từ 3.000 kg đến dưới 10.000 kg chất thải nguy hại thông thường có thể thuộc khung cơ bản của tội gây ô nhiễm môi trường. Đối với chất thải rắn thông thường, ngưỡng xử lý hình sự trong trường hợp chưa có tiền sự, tiền án về hành vi này được xác định từ 100.000 kg đến dưới 200.000 kg...

Theo Điều 235 BLHS, cá nhân phạm tội có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 6 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 2–7 năm, tùy tính chất, quy mô và hậu quả. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1–5 năm.

Làng nghề tự phát tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Ảnh: Thanh Phương

Không chỉ người trực tiếp xả thải chịu trách nhiệm

Trong hoạt động của một cơ sở sản xuất, trách nhiệm pháp lý không nhất thiết chỉ đặt ra đối với người trực tiếp vận hành thiết bị hoặc đổ chất thải ra môi trường.

Cơ quan điều tra sẽ làm rõ người tổ chức, chỉ đạo, quyết định phương thức xử lý chất thải; người biết hoạt động gây ô nhiễm nhưng vẫn yêu cầu tiếp tục sản xuất; cũng như vai trò của từng cá nhân tham gia. Việc xác định trách nhiệm phải dựa trên hành vi, lỗi và mối quan hệ giữa hành vi với hậu quả xảy ra.

Nếu cơ sở hoạt động dưới hình thức hộ kinh doanh, trách nhiệm hình sự có thể được xem xét đối với cá nhân có hành vi phạm tội. Với doanh nghiệp là pháp nhân thương mại, ngoài trách nhiệm của cá nhân liên quan, pháp nhân cũng có thể bị truy cứu nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự.

Pháp nhân thương mại phạm tội gây ô nhiễm môi trường có thể bị phạt từ 6–40 tỷ đồng. Tùy trường hợp, pháp nhân còn có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn.

Việc bị xử lý hình sự cũng không loại trừ trách nhiệm khắc phục hậu quả, phục hồi môi trường và bồi thường thiệt hại cho tổ chức, cá nhân bị ảnh hưởng theo quy định.

Các vụ việc tại Thanh Hóa là cảnh báo đối với những cơ sở sản xuất, tái chế hoạt động tự phát hoặc nằm xen kẽ trong khu dân cư. Quy mô nhỏ, sản xuất theo hộ gia đình hay hoạt động trong làng nghề không phải là căn cứ để được miễn nghĩa vụ bảo vệ môi trường. Trước khi hoạt động, cơ sở cần hoàn thiện đầy đủ các bước để đáp ứng các yêu cầu theo quy định của pháp luật.