Từ lớp học đến đời sống: Học sinh đang thiếu kỹ năng gì?

Điểm số cao nhưng dễ tổn thương

Học sinh hiện nay đối mặt với nhiều áp lực học tập và khoảng trống kỹ năng sống, từ giao tiếp, quản lý cảm xúc đến khả năng tự bảo vệ bản thân trong môi trường thực tế và trên không gian mạng. Ảnh minh họa

N.A.N, học sinh lớp 10 tại trường THPT Cầu Giấy (phường Cầu Giấy, Hà Nội), từng rơi vào trạng thái hoảng loạn sau khi bị một nhóm bạn lập nhóm chat nói xấu trong nhóm riêng. Những lời chế giễu, hình ảnh cắt ghép trêu đùa ác ý và các bình luận công kích xuất hiện liên tục khiến nữ sinh mất ngủ nhiều ngày, không dám đến lớp. Điều đáng nói là em không biết phải tìm ai để chia sẻ hay cách bảo vệ mình trước sự tấn công của bạn bè. “Em chỉ biết khóa điện thoại rồi khóc. Em sợ nếu nói với bố mẹ hay thầy cô thì mọi chuyện sẽ còn tệ hơn”, nữ sinh kể.

Trong khi đó, T.M.Đ, học sinh lớp 11 trường THPT Hồ Tùng Mậu (Phường Khương Đình, Hà Nội), dù nhiều năm liền đạt học sinh giỏi nhưng lại thừa nhận bản thân “sợ phát biểu trước đám đông”, ngại giao tiếp và lúng túng khi làm việc nhóm. “Em quen học một mình. Khi phải thuyết trình hay tranh luận, em rất áp lực vì sợ nói sai, sợ bị đánh giá”, T.M.Đ chia sẻ.

Những câu chuyện như vậy không còn hiếm trong trường học hiện nay. Nhiều học sinh có thể giải được bài toán khó nhưng lại thiếu kỹ năng ứng xử, thích nghi và quản trị cảm xúc… đây là những điều rất cần để bước vào cuộc sống thực tế.

Theo cô Hoàng Thị Phương, Bí thư Đoàn trường THPT Cổ Loa (Đông Anh, Hà Nội), điều học sinh thiếu rõ nhất hiện nay không phải kiến thức mà là năng lực sống độc lập và bản lĩnh trước áp lực. “Các em thiếu kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, quản lý cảm xúc và khả năng chịu áp lực. Có những học sinh học rất tốt nhưng lại rụt rè, dễ mất tinh thần khi gặp thất bại hoặc va chạm trong cuộc sống”, cô nói.

Qua các hoạt động Đoàn, cô Phương nhận thấy nhiều học sinh khá thụ động, ngại bày tỏ quan điểm cá nhân, sợ tranh luận, sợ sai và thiếu chủ động khi tham gia hoạt động tập thể.

Không chỉ trong đời sống thực, nhiều học sinh hiện nay còn lúng túng ngay trên môi trường mạng, nơi các em tiếp xúc mỗi ngày nhưng lại thiếu kỹ năng để tự bảo vệ mình. Có học sinh dễ dàng chia sẻ thông tin cá nhân cho người lạ, bị dụ dỗ tham gia các hội nhóm độc hại hoặc tin vào những nội dung sai lệch trên mạng xã hội. Có em bị giả mạo tài khoản để vay tiền, bị lừa qua game online hay trở thành nạn nhân của bạo lực mạng mà không biết cách xử lý.

Một thực tế đáng lo là nhiều học sinh rất thành thạo công nghệ nhưng lại thiếu “kỹ năng số” (khả năng nhận diện nguy cơ, chọn lọc thông tin và ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng).

Học sinh Trường THCS Nguyễn Huy Tưởng tham gia hoạt động trải nghiệm nhằm rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng ứng xử và khả năng thích nghi trong môi trường học đường. Ảnh: MK

Theo cô Nguyễn Thị Thu Hà, Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Huy Tưởng (xã Đông Anh, Hà Nội), học sinh hiện nay rất nhanh nhạy trong việc tiếp cận thông tin và công nghệ. Tuy nhiên, nhiều em vẫn thiếu kỹ năng cần thiết để thích ứng với cuộc sống hiện đại, đặc biệt là khả năng chọn lọc thông tin và xử lý các tình huống trong đời sống.

“Những hạn chế dễ thấy nhất là kỹ năng giao tiếp trực tiếp, khả năng kiểm soát cảm xúc, kỹ năng giải quyết vấn đề và tinh thần tự lập. Một bộ phận học sinh khá tự tin trên môi trường mạng nhưng lại lúng túng khi làm việc nhóm, ứng xử trước mâu thuẫn hoặc khi phải đối diện với áp lực học tập và các tình huống thực tế”, cô nhận định.

Cô Hà cũng cho rằng, trong bối cảnh học sinh sử dụng internet và mạng xã hội ngày càng nhiều, việc trang bị kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, khả năng chọn lọc thông tin và tự bảo vệ bản thân trước các nguy cơ trên không gian mạng là vấn đề đặc biệt cần được quan tâm.

“Điều đó cho thấy giáo dục hôm nay không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức, mà cần chú trọng hơn tới việc hình thành năng lực thích ứng, bản lĩnh và nhân cách cho học sinh”, cô nói.

Khoảng trống giữa nhà trường, gia đình và đời sống số

Nhiều ý kiến cho rằng khoảng trống kỹ năng sống của học sinh hiện nay đến từ nhiều nguyên nhân, trong đó áp lực thành tích vẫn là yếu tố lớn nhất.

Lịch học dày đặc khiến nhiều học sinh gần như chỉ xoay quanh trường học, lớp học thêm và các kỳ kiểm tra. Thời gian cho trải nghiệm thực tế, hoạt động cộng đồng hay kỹ năng tự lập ngày càng ít đi.

Trước những áp lực học tập ấy, kỹ năng sống thường bị xem là “phần phụ”, còn điểm số vẫn là ưu tiên hàng đầu. Chị Trần Thu Hương (phường Đông Ngạc, Hà Nội), có con đang học lớp 9, thừa nhận nhiều gia đình hiện vẫn đặt nặng việc học hơn sự trưởng thành của con. “Nhiều khi thấy con học kín tuần cũng thương, nhưng nếu không học thêm thì lại sợ con tụt phía sau. Đến lúc nhìn con ngại giao tiếp, không biết tự xử lý việc cá nhân mới giật mình nhận ra mình đã quá chú trọng điểm số”, chị nói.

Thạc sĩ tâm lý Vũ Thu Hà cho rằng học sinh cần được tăng cường trải nghiệm thực tế để hình thành kỹ năng thích nghi, tự bảo vệ và quản lý cảm xúc. Ảnh: MK

Theo Thạc sĩ tâm lý Vũ Thu Hà, Viện Nghiên cứu Đào tạo và Can thiệp tâm lý Việt Nam, nhiều gia đình hiện nay đang có xu hướng bao bọc con quá mức, vô tình khiến trẻ mất dần khả năng tự vệ và tự giải quyết vấn đề.

“Ngay từ nhỏ, trẻ đã cần được trải nghiệm, được tham gia hoạt động và tự đưa ra quyết định phù hợp với lứa tuổi. Nhưng nhiều phụ huynh vì lo lắng nên thường làm thay con hoặc ít cho con va chạm thực tế. Điều đó khiến trẻ thiếu kỹ năng thích nghi và xử lý tình huống khi lớn lên”, bà Hà nói.

Theo bà, kỹ năng sống không thể chỉ học qua lý thuyết mà phải được rèn bằng trải nghiệm thực tế. Nếu trẻ không được thử, được sai và sửa sai thì rất khó hình thành sự tự tin và khả năng độc lập.

Chuyên gia này cũng cảnh báo việc bị bao bọc quá lâu có thể khiến học sinh hình thành tâm lý sợ sai, sợ thất bại, ngại va chạm và dễ mất phương hướng khi gặp áp lực cuộc sống. “Có những học sinh THPT nhưng chưa từng tự đi xe buýt, chưa biết quản lý thời gian hay giải quyết những vấn đề cá nhân cơ bản. Khi thiếu trải nghiệm thực tế, các em rất dễ mất kỹ năng thích nghi”, bà phân tích.

Theo bà Hà, điều quan trọng nhất là gia đình cần đồng hành thay vì kiểm soát, tạo cơ hội để con được trải nghiệm, chủ động giải quyết vấn đề và trưởng thành từ chính những va vấp của mình.

Ở góc độ nhà trường, cô Nguyễn Thị Thu Hà, Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Huy Tưởng (xã Đông Anh, Hà Nội) cho rằng, giáo dục kỹ năng sống hiện nay đã có nhiều chuyển biến tích cực nhưng vẫn chưa thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế của học sinh nếu thiếu sự đồng hành từ gia đình và xã hội. “Nhà trường chỉ là một phần trong quá trình hình thành nhân cách của học sinh. Nếu ở trường các em được dạy kỹ năng giao tiếp, ứng xử nhưng ở nhà thiếu sự lắng nghe, thiếu cơ hội trải nghiệm hoặc người lớn chưa làm gương thì hiệu quả sẽ chưa trọn vẹn”, cô chia sẻ.

Hiện, Trường THCS Nguyễn Huy Tưởng trang bị cho học sinh 3 lá chắn mềm: Về cảm xúc, về nhận thức, về hành vi để các em có thể nhận diện được sai lệch trên mạng, từ đó biết cách bảo vệ bản thân và thích ứng với môi trường.

Ngoài ra, nhà trường còn tăng cường nhiều hoạt động trải nghiệm để học sinh được thực hành kỹ năng sống thay vì chỉ học lý thuyết. Các chuyên đề về phòng chống bạo lực học đường, kỹ năng làm việc nhóm, quản lý cảm xúc, phòng chống xâm hại trẻ em và an toàn trên môi trường mạng được tổ chức thường xuyên.

Nhà trường cũng phối hợp với lực lượng công an, chuyên gia tâm lý và phụ huynh để hướng dẫn học sinh nhận diện tin giả, phòng tránh lừa đảo trực tuyến, bảo vệ dữ liệu cá nhân và xây dựng văn hóa ứng xử văn minh trên mạng xã hội. “Mục tiêu của nhà trường không chỉ là giúp học sinh học tốt mà còn biết sống tích cực, an toàn, trách nhiệm và nhân văn”, cô Hà nhấn mạnh.

Giáo dục, xét đến cùng, không chỉ giúp học sinh đạt điểm cao mà còn chuẩn bị cho các em khả năng bước vào cuộc sống với sự tự tin, bản lĩnh và khả năng tự bảo vệ. Một học sinh có thể giỏi kiến thức, nhưng nếu không biết ứng xử, không biết tự bảo vệ thì đó là sự thiếu hụt hành trang vào đời.