Từ 'người đưa tin' đến 'người kiến giải'

Mỗi sáng, trước khi kịp uống hết một tách cà phê, nhiều người đã đi qua hàng chục mẩu tin trên điện thoại. Tin tức đến nhanh đến mức cảm xúc thường xuất hiện trước khi sự hiểu biết kịp hình thành. Trong bối cảnh ấy, báo in không thể lấy tốc độ làm thước đo duy nhất; giá trị bền vững của nó nằm ở khả năng giúp công chúng hiểu sự kiện sâu hơn, đúng hơn và nhân văn hơn.

Giúp độc giả hiểu điều gì đáng tin

Thời đại số đã thay đổi các phương thức truyền thông. Một người đi đường có thể dùng điện thoại quay clip, đăng thông tin, phát trực tiếp ngay khi sự việc xảy ra. Một câu chuyện cá nhân có thể trở thành chủ đề toàn xã hội chỉ trong vài giờ. Các nền tảng mạng xã hội được thiết kế để giữ sự chú ý bằng tốc độ, cảm xúc và khả năng lan truyền.

Trong bối cảnh đó, báo in khó có thể thắng trong cuộc đua và cũng không nên tự biến mình thành một phiên bản chậm hơn của mạng xã hội. Điều báo in cần phát huy là năng lực giúp độc giả hiểu điều gì đáng tin và điều gì đáng suy nghĩ. Nói cách khác, báo chí cần chuyển từ vai trò "người đưa tin" sang "người kiến giải". Đưa tin trả lời câu hỏi "Chuyện gì vừa xảy ra?". Kiến giải đi xa hơn "Vì sao nó xảy ra, nó liên quan đến những ai, phản ánh điều gì trong đời sống xã hội và nếu không được nhìn nhận đúng thì hệ quả sẽ ra sao?". Sự khác biệt này không hề nhỏ. Một đoạn video về bạo lực học đường có thể khiến hàng ngàn người phẫn nộ. Nhưng đằng sau vài chục giây hình ảnh ấy có thể là áp lực thành tích, sự quá tải của giáo viên, thiếu vắng nhân sự tư vấn tâm lý, những mâu thuẫn gia đình hoặc cách ứng xử bị bình thường hóa trong môi trường học tập. Một vụ sạt lở không chỉ là hình ảnh một căn nhà rơi xuống sông; nó còn có thể liên quan đến quy hoạch, khai thác tài nguyên, sinh kế bấp bênh và biến đổi khí hậu.

Vì vậy, giá trị riêng của báo chí nằm ở công việc ít ồn ào hơn: trở lại hiện trường sau khi đám đông đã rời đi; tìm thêm dữ liệu; đọc văn bản; hỏi chuyên gia; lắng nghe cả những người không có khả năng tự lên tiếng; đối chiếu những lời kể mâu thuẫn. Một bài báo có chiều sâu không nhất thiết làm người đọc choáng ngợp ngay lập tức. Nhưng nó có thể giúp họ thấy một sự kiện quen thuộc dưới một góc khác, nhận ra phía sau một câu chuyện cá nhân là một vấn đề công cộng cần được quan tâm lâu dài.

Phóng viên tác nghiệp tại Lễ trao Giải Mai Vàng của Báo Người Lao Động. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Biến sự chậm rãi thành lợi thế

Muốn kiến giải tốt, báo chí trước hết phải kiểm chứng nghiêm túc. Trong không gian số, một bức ảnh cũ có thể được gắn vào một sự kiện mới; một con số có thể đúng nhưng bị đặt sai bối cảnh; một câu nói có thể bị cắt bỏ phần quyết định nghĩa của nó. Tốc độ lan truyền khiến sai lệch có cơ hội đi xa hơn sự thật. Khi đó, nhà báo không chỉ có trách nhiệm nói lại điều đang được nhiều người chia sẻ, mà phải tìm hiểu xem điều ấy có đúng không, đúng đến đâu và còn thiếu điều gì?

Kiểm chứng không phải là thao tác khô cứng nằm ở cuối quy trình làm nghề. Đó là một cam kết đạo đức với công chúng. Báo chí chuyên nghiệp cần phân biệt rõ giữa dữ kiện và ý kiến, giữa điều đã xác nhận và điều đang được kiểm tra, giữa phản ánh của một cá nhân và kết luận về cả một nhóm người. Sự cẩn trọng ấy đôi khi làm bài báo xuất hiện muộn hơn một chút. Nhưng trong một thời đại mà sai một chi tiết cũng có thể làm tổn thương một con người, một cộng đồng hoặc làm lệch hướng dư luận, chậm để đúng vẫn đáng giá hơn nhanh để rồi phải sửa. Niềm tin vì vậy là vốn quý nhất của báo in. Độc giả không quay lại lâu dài chỉ vì những dòng tít thật mạnh hay vì một bài viết đang "nóng". Họ quay lại khi tin rằng tờ báo không kể một câu chuyện chỉ để gây sốc; khi tin rằng nhân vật trong bài được đối xử công bằng; khi thấy nguồn tin được nêu rõ, dữ liệu có thể kiểm tra và sai sót, nếu có, được đính chính minh bạch. Trong một không gian ai cũng có thể nói, điều công chúng cần không phải chỉ là thêm tiếng nói, mà là một tiếng nói có trách nhiệm.

Báo chí cần một tinh thần gần với khoa học xã hội: biết đặt câu hỏi, tôn trọng dữ liệu, tìm hiểu bối cảnh lịch sử, lắng nghe nhiều phía và thận trọng với những kết luận quá dễ dãi. Một chính sách chưa hiệu quả không hẳn chỉ vì một cá nhân thiếu trách nhiệm. Một hiện tượng xã hội không nên bị quy hết cho lỗi của một nhóm người. Đời sống thường phức tạp hơn những phán quyết ngắn gọn. Báo chí có nhiệm vụ làm rõ sự phức tạp đó bằng ngôn ngữ dễ hiểu, thay vì làm nó biến mất để đổi lấy sự kích động. Dĩ nhiên, báo in không thể đứng ngoài chuyển đổi số. Công nghệ giúp báo chí đến gần độc giả hơn, kể chuyện bằng hình ảnh, âm thanh, đồ họa và dữ liệu trực quan hơn. Nhưng công nghệ chỉ là phương tiện. Một tòa soạn hiện đại không được đo bằng số lần xuất bản trong ngày hoặc số lượt nhấp chuột, mà còn bằng khả năng giữ chuẩn mực: nhanh khi cần nhưng không hấp tấp; giàu cảm xúc nhưng không kích động; có quan điểm nhưng không rời xa chứng cứ. Trong một xã hội dư thừa thông tin nhưng thiếu thời gian để hiểu, báo in có thể tận dụng sự chậm rãi để biến thành lợi thế. Sự chậm rãi ấy không phải là chậm trễ. Đó là khoảng lùi cần thiết để nhìn toàn cảnh, để nối những mảnh dữ kiện rời rạc thành một bức tranh có ý nghĩa, để nối câu chuyện của một người với vấn đề của nhiều người. Khi làm được điều đó, báo chí không chỉ phản ánh đời sống mà còn giúp đời sống được suy nghĩ thấu đáo hơn.

Từ "người đưa tin" đến "người kiến giải", vì thế, không chỉ là một chiến lược để báo in thích ứng với kỷ nguyên số. Đó là cách báo chí giữ lại phần tốt đẹp nhất của nghề: phản ứng nhanh hơn, suy xét công bằng hơn, giúp công chúng không chỉ biết nhiều hơn, mà hiểu sâu hơn.