Từ nguồn báo chí đương thời bổ sung tư liệu quý về phong trào cách mạng ở Ninh Bình

Trang nhất Hà Thành Ngọ - báo số 743. Ảnh tư liệu

Bổ sung nhiều tư liệu có giá trị

Ninh Bình là một trong những nơi sớm tiếp nhận tư tưởng giải phóng dân tộc của Nguyễn Ái Quốc và hình thành các tổ chức cách mạng tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ năm 1927, dưới sự lãnh đạo của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên rồi phát triển thành Đông Dương Cộng sản Đảng, nhiều cơ sở cách mạng đã được xây dựng ở Nho Quan, Gia Viễn, Yên Mô..., tạo tiền đề cho việc thành lập Đảng bộ tỉnh Ninh Bình.

Trong đó, lớp cán bộ tiên phong như: Nguyễn Văn Hoan, Lương Văn Tụy, Tạ Uyên giữ vai trò trọng yếu trong việc tuyên truyền, bồi dưỡng nhiều quần chúng yêu nước, âm thầm gây dựng cơ sở, truyền bá phương pháp và tổ chức đấu tranh trong điều kiện ngặt nghèo. Những đóng góp của thế hệ tiền bối cách mạng đã được ghi nhận trong Lịch sử Đảng bộ tỉnh Ninh Bình, lịch sử Đảng bộ các địa phương và nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử Đảng. Tuy nhiên, nhiều chi tiết về quá trình tổ chức phong trào, mối quan hệ giữa các cán bộ cách mạng cũng như diễn biến vụ án cộng sản Ninh Bình cuối năm 1929 chưa đủ tài liệu để được phản ánh ở mức chi tiết.

Chúng tôi đã phát hiện các số Hà Thành Ngọ báo (số 742, 743, 744, đầu năm 1930) lưu ở Thư viện quốc gia, đăng ba kỳ liên tiếp về “Việc làm rối cuộc trị an trong nước” với tiêu đề: “Toà án Ninh Bình xử vụ cộng sản”, tường thuật khá chi tiết diễn biến phiên tòa, bản cáo trạng, lời khai và phần đối chất giữa Nguyễn Văn Hoan với Hội đồng xét xử. Ba số báo này đã cung cấp thêm những thông tin quan trọng mô tả hoạt động của các chi bộ, các cán bộ cách mạng và mạng lưới cơ sở quần chúng trong những năm đầu thành lập Đảng. Đồng thời, cũng làm sáng tỏ hơn vai trò và tinh thần bất khuất, khảng khái của đồng chí Nguyễn Văn Hoan - người giữ vai trò hạt nhân trong việc tổ chức, chỉ đạo phong trào cách mạng ở Ninh Bình. Những thông tin được ghi chép trực tiếp tại thời điểm diễn ra vụ án lại có giá trị đặc biệt trong việc đối chiếu, kiểm chứng và bổ sung cho các nguồn tư liệu lịch sử.

Hà Thành Ngọ báo xuất bản số 1 ngày 1/6/1927. Đây là nhật báo tư nhân xuất bản hợp pháp tại Hà Nội do Bùi Xuân Học làm chủ sáng lập và nhà báo Hoàng Tích Chu phụ trách chính phần biên tập. Hà Thành Ngọ báo là một trong những tờ báo tiên phong đặt nền móng cho công cuộc cách tân báo chí Việt Nam từ thập niên 1920-1930.

Ba số Hà Thành Ngọ báo không làm thay đổi những mốc sự kiện cơ bản của lịch sử phong trào cách mạng ở Ninh Bình, nhưng đã bổ sung nhiều tư liệu gốc có giá trị về nhân vật, tổ chức và phương thức hoạt động của các chiến sĩ cách mạng cuối năm 1929. “Xét trong các truyền đơn, các biên bản tụ hội, các giấy má bắt được ở Nam Định, lời khai của Nguyễn Tuân và lời thú của thủ phạm là Nguyễn Văn Hoan và nhiều người khác nữa thì biết rằng, hội này có chi phái ở các tỉnh và mục đích là đánh đổ chính phủ hiện thời mà tổ chức xã hội theo chế độ xô viết. Hội theo khẩu hiệu ở Quảng Châu và có liên lạc với nhiều hội cách mệnh ngoại quốc, hội này có chia ra chi bộ, phân, khu, địa phương, xứ bộ và tổng bộ. Mỗi chi bộ lại tổ chức một cách rất chu đáo và ngoài ra lại có các thanh niên đoàn, nông đoàn, công đoàn phụ thuộc vào (…) những đoàn này coi bề ngoài như không can thiệp gì đến hội, nhưng sự thực ra thì vẫn thuộc quyền đảng Cộng sản (…). Trừ công đoàn ra lại còn có một hội khuyến nông đặt tên là “Canh nông hội”, tức là hội đã bắt được ở Ninh Bình. Hội đó chẳng qua cũng chỉ là một cái trá hình của đảng Cộng sản vì hội cũng có chia ra các tổ và hội họp bí mật. Hội viên phải tuyên thệ giữ bí mật, lập ban trị sự và đóng tiền mua các báo cách mệnh, tuyên truyền chủ nghĩa của Đảng và tự đặt các bí danh. Như thế đủ tỏ ra rằng hội này là một hội bí mật chứ không phải một hội chấn hưng nông nghiệp” (số 742).

Chuỗi bài tường thuật tỉ mỉ của Hà Thành Ngọ báo đã mô tả khá sát vai trò lãnh đạo của đồng chí Nguyễn Văn Hoan trong quá trình tổ chức phong trào. Theo nội dung được ghi nhận tại phiên tòa (số báo 743), Nguyễn Văn Hoan trực tiếp liên hệ với các cơ sở cách mạng ở Ninh Bình, giao nhiệm vụ cho Lương Văn Tụy mang cờ đi treo trên núi (Non Nước) và truyền đơn đi rải ở những nơi đông người; tổ chức viết, vẽ, in và phát hành báo “Dân cày”; trực tiếp tuyên truyền, phát truyền đơn và chỉ đạo xây dựng mối liên kết giữa các chi bộ trong tỉnh.

Trong suốt quá trình xét hỏi tại tòa, mặc dù chính quyền thực dân kết tội là người giữ vai trò lãnh đạo, Nguyễn Văn Hoan vẫn kiên quyết không khai báo về tổ chức, chủ động nhận trách nhiệm đối với các hoạt động đều do mình thực hiện và đề nghị tòa án không kết tội những người khác. “Quan tòa bắt Hoan khai những người đồng đẳng với mình thì Hoan nhất định không nói, nhất quyết là không ai sai mình đến Ninh Bình, mà dưới quyền mình cũng không có ai cả. Truyền đơn chính mình phát, báo chính mình làm, ngoài ra chỉ thuê Tụy 5p để vẽ trong báo và cắm cờ trên đỉnh núi (…) Sau hết Hoan nhận rằng bao nhiêu việc phát động cộng sản ở Ninh Bình thuần là do tay mình gây ra, đối với phần riêng mình thì tùy ý tòa trừng phạt mà không hối hận gì cả. Duy chỉ xin tòa có một điều là nên xét kỹ cho những người bị bắt oan”.

Số báo 744 mô tả hoạt động của nhiều cán bộ và cơ sở cách mạng khác như: Lương Văn Tụy, Tạ Uyên, Đặng Văn Từ, Phạm Văn Nghiễm, Lê Ngọc Rư… cùng các chi bộ ở Yên Mô, Trường Yên và Đàm Khánh. Những thông tin chi tiết về thời gian họp chi bộ, địa điểm hoạt động, chức trách của từng cán bộ và mạng lưới cơ sở quần chúng đã góp phần làm rõ nét hơn diện mạo phong trào cách mạng ở Ninh Bình trong giai đoạn trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời; đồng thời khẳng định vai trò hạt nhân của Nguyễn Văn Hoan trong việc kết nối, tổ chức và thúc đẩy sự phát triển của phong trào cách mạng tại địa phương.

Tiếp nối ký ức là công việc của hôm nay

Từ góc độ sử liệu học, ba số Hà Thành Ngọ báo (742, 743, 744) là nguồn tư liệu báo chí đương thời có giá trị khi nghiên cứu phong trào cách mạng ở Ninh Bình những năm 1929 - 1930. Chuỗi bài viết trên Hà Thành Ngọ báo được ghi nhận ngay sau khi diễn ra “Vụ án cộng sản ở Ninh Bình”, phản ánh quá trình điều tra, xét xử và lời khai của các bị cáo trước tòa án thực dân. Nhiều thông tin về thời gian, địa điểm, nhân vật, phương thức hoạt động và diễn biến vụ án mang giá trị tư liệu, có thể sử dụng để đối chiếu, kiểm chứng và bổ sung cho các nguồn sử liệu đã được công bố.

Cùng với việc bổ sung các chi tiết còn khuyết thiếu về quá trình hình thành và hoạt động của các chi bộ cộng sản đầu tiên, vai trò của từng cán bộ cách mạng cũng như phương thức tổ chức công tác tuyên truyền trong giai đoạn trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử về phong trào yêu nước và cách mạng ở Ninh Bình cuối năm 1929, nguồn tài liệu này đã gợi mở hướng tiếp tục khai thác các nguồn báo chí, hồ sơ lưu trữ và tài liệu đương thời nhằm bổ sung, hiệu đính và làm phong phú hơn lịch sử Đảng bộ địa phương, đóng góp vào nghiên cứu lịch sử của Đảng.

Công tác nghiên cứu lịch sử địa phương ngày càng được quan tâm, việc tiếp tục tìm kiếm, sưu tầm và khai thác các nguồn tư liệu gốc từ lưu trữ, báo chí đương thời, hồi ký, thư từ, hồ sơ hành chính và các nguồn tư liệu khác nhau có vai trò quan trọng. Tuy nhiên, cần phê phán sử liệu, đối chiếu đa nguồn và đánh giá khách quan, các nguồn tư liệu này mới phát huy đúng giá trị của mình.

Những tư liệu như ba số Hà Thành Ngọ báo đã nêu gợi mở khả năng tiếp tục tìm kiếm những tài liệu đang được lưu giữ tại các thư viện, trung tâm lưu trữ và bộ sưu tập báo chí trong và ngoài nước. Việc sưu tầm, nghiên cứu và công bố có hệ thống các nguồn tư liệu này không chỉ góp phần bổ khuyết lịch sử Đảng bộ tỉnh mà còn là sự tri ân các thế hệ cách mạng tiền bối, góp phần hoàn thiện ký ức lịch sử của quê hương và dân tộc nói chung.