Từ phòng vệ đến phòng ngừa lừa đảo số

"Lá chắn số" phải đi trước một bước

Việt Nam đang nằm trong nhóm quốc gia có tốc độ phát triển thanh toán số nhanh trong khu vực. Chỉ trong vài năm gần đây, ngân hàng số đã thay đổi căn bản cách người dân tiếp cận dịch vụ tài chính. Giao dịch trực tuyến trở thành lựa chọn phổ biến; nhiều ngân hàng ghi nhận hơn 98% giao dịch được thực hiện trên kênh số. Hệ sinh thái tài chính số cũng không ngừng mở rộng với eKYC, Open API, QR Code, ví điện tử, ngân hàng mở và các nền tảng thanh toán xuyên biên giới. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ đó cũng khiến không gian mạng trở thành "mặt trận" mới của tội phạm công nghệ cao.

Nếu trước đây, đối tượng tấn công chủ yếu nhắm vào hạ tầng kỹ thuật của ngân hàng thì hiện nay, mục tiêu chính lại là khách hàng. Chỉ bằng một cuộc gọi giả danh cán bộ công an, nhân viên ngân hàng; một tin nhắn chứa đường link giả mạo hay một đoạn video Deepfake được tạo bằng AI, các đối tượng có thể thao túng tâm lý nạn nhân, chiếm quyền điều khiển thiết bị, đánh cắp thông tin và chuyển toàn bộ tiền trong tài khoản chỉ trong vài phút.

Chính vì vậy, để có thể hỗ trợ khách hàng, những năm qua, ngành Ngân hàng đang thay đổi về tư duy quản trị an toàn trong kỷ nguyên số, từ "ứng phó khi rủi ro xảy ra" sang "phòng ngừa trước khi rủi ro xuất hiện". Những lá chắn số vững chắc đã được xây dựng và gia cố đặc biệt trong giai đoạn 2021 - 2025 với việc NHNN đã tập trung hoàn thiện cơ chế, chính sách, tăng cường kiểm tra, giám sát và triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng lực bảo đảm an ninh, an toàn thông tin trong toàn ngành Ngân hàng. Qua đó, khuôn khổ pháp lý, năng lực phòng ngừa, phát hiện, ứng phó sự cố và nhận thức về an toàn thông tin của các đơn vị trong ngành tiếp tục được củng cố, góp phần bảo đảm an toàn cho hoạt động ngân hàng trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ.

Trong 5 năm, NHNN đã ban hành 04 Thông tư, 03 Chỉ thị, 03 Quyết định và nhiều văn bản hướng dẫn về an ninh, an toàn thông tin ngành Ngân hàng. NHNN cũng đã trình Chính phủ bổ sung quy định xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thông tin trong hoạt động ngân hàng (tại Nghị định 88/2019/NĐ-CP ngày 14/11/2019 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng).

Công tác kiểm tra, giám sát tuân thủ tiếp tục được triển khai thường xuyên, theo hướng trọng tâm, trọng điểm và gắn với rủi ro. Không chỉ duy trì thực hiện hằng năm việc kiểm tra tuân thủ pháp luật về công nghệ thông tin, giai đoạn 2021 - 2025, Cục Công nghệ thông tin đã phối hợp với A05 - Bộ Công an xây dựng và triển khai các đoàn kiểm tra chuyên đề về an ninh mạng tại các TCTD, trung gian thanh toán. Cùng với đó, NHNN đã triển khai nhiều giải pháp kỹ thuật nhằm tăng cường bảo đảm an toàn thông tin cho các hệ thống thông tin trọng yếu. NHNN đã thực hiện nâng cấp, cập nhật, thay thế các trang thiết bị an toàn thông tin đang sử dụng như hệ thống chứng thực số, tường lửa, hệ thống phòng chống xâm nhập, phần mềm phòng chống mã độc; triển khai công cụ dò quét, đánh giá lỗ hổng, điểm yếu; đồng thời thực hiện bảo trì hệ thống chứng thực số theo các giai đoạn, bảo đảm duy trì hoạt động an toàn, liên tục.

Đến nay, về cơ bản, phương án bảo đảm an toàn thông tin của các hệ thống đã được triển khai đầy đủ, tuân thủ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11930:2017.

Hoạt động hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao trong lĩnh vực ngân hàng cũng được đẩy mạnh. Từ năm 2022, NHNN đã tham gia Mạng lưới chia sẻ thông tin và tăng cường an ninh mạng (CRISP- Cybersecurity Resilience and Information Sharing Platform) của Ngân hàng Trung ương các nước ASEAN, qua đó tăng cường trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và cập nhật các vấn đề an toàn, an ninh thông tin trong lĩnh vực ngân hàng ở khu vực. Đồng thời, NHNN thường xuyên trao đổi, tham khảo kinh nghiệm từ các chi nhánh ngân hàng nước ngoài, Nhóm công tác ngân hàng (BWG) thuộc Diễn đàn doanh nghiệp Việt Nam (VBF) để nắm bắt các quy trình, công nghệ áp dụng tại các tổ chức tài chính, ngân hàng trên thế giới nhằm xây dựng các văn bản, chính sách về bảo đảm an ninh, an toàn thông tin và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao.

NHNN phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an trong chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm, ngăn chặn và phong tỏa các tài khoản, ví điện tử có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Cơ chế phối hợp liên ngành đang từng bước hình thành mạng lưới phòng, chống gian lận theo thời gian thực, thay vì xử lý sau khi thiệt hại đã xảy ra. Đặc biệt, Đề án 06 tiếp tục trở thành nền tảng quan trọng trong quá trình làm sạch dữ liệu khách hàng. Đến hết tháng 6/2026, toàn Ngành đã đối chiếu thành công gần 163 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và hơn 2,6 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức; 100% khách hàng phát sinh giao dịch số đã được xác thực sinh trắc học. Đây là bước tiến lớn giúp hạn chế tài khoản "rác", ngăn chặn tình trạng mượn, thuê hoặc mua bán tài khoản ngân hàng phục vụ hoạt động phạm pháp.

Song song với đó, Hệ thống giám sát tài khoản thanh toán, ví điện tử nghi ngờ gian lận (SIMO) đang phát huy hiệu quả rõ nét. Không chỉ thu thập dữ liệu từ hàng trăm TCTD và trung gian thanh toán, hệ thống còn cho phép cảnh báo trực tiếp tới khách hàng ngay khi phát sinh giao dịch chuyển tiền đến tài khoản có dấu hiệu rủi ro. Đến nay, SIMO đã cảnh báo hơn 4,6 triệu lượt khách hàng, trong đó trên 1,5 triệu giao dịch đã được khách hàng chủ động dừng lại, góp phần ngăn chặn nguy cơ thất thoát hơn 5.200 tỷ đồng.

Hoàn thiện "lá chắn" từ chính sách đến công nghệ

Cùng với những "lá chắn" được NHNN tạo dựng, mỗi TCTD lại tạo thêm những “tường lửa” khác để đối mặt với sức ép ngày càng lớn từ tội phạm công nghệ cao. Các NHTM đã đầu tư mạnh vào hạ tầng công nghệ, AI, dữ liệu lớn, học máy và các hệ thống giám sát giao dịch theo thời gian thực nhằm phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Thay vì chỉ ngăn chặn sau khi rủi ro phát sinh, nhiều ngân hàng đã triển khai cơ chế cảnh báo ngay trước thời điểm khách hàng thực hiện giao dịch.

Là một trong những ngân hàng tiên phong về công nghệ, TPBank xác định phòng chống gian lận không chỉ là yêu cầu quản trị rủi ro, mà còn là cam kết bảo vệ niềm tin của khách hàng. Theo ông Bùi Quang Cương, Phó tổng giám đốc TPBank, ngân hàng đã đầu tư đồng bộ các lớp bảo vệ từ xác thực sinh trắc học, phân tích hành vi giao dịch, giám sát thời gian thực đến truyền thông cảnh báo các phương thức lừa đảo mới. Đặc biệt, đây là một trong những ngân hàng kết nối trực tiếp với hệ thống SIMO và cơ sở dữ liệu cảnh báo của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an).

Đến nay, hệ thống của TPBank đã cảnh báo gần 52.000 giao dịch chuyển tiền tới các tài khoản nghi ngờ lừa đảo, đồng thời tạm thời ngăn chặn giao dịch đáng ngờ. Toàn bộ quá trình cảnh báo được thực hiện tự động ngay trên ứng dụng ngân hàng, giúp khách hàng có thêm thời gian cân nhắc trước khi chuyển tiền.

Ông Bùi Quang Cương cho rằng, trong kỷ nguyên AI, công nghệ phải luôn đi trước một bước để tạo nên các lớp bảo vệ thông minh hơn, đồng thời ngân hàng sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý nhằm xây dựng môi trường tài chính số minh bạch và an toàn.

Không chỉ TPBank, nhiều TCTD cũng đang đẩy mạnh đầu tư công nghệ nhằm chuyển từ tư duy xử lý gian lận sau khi xảy ra sang chủ động cảnh báo, ngăn chặn ngay từ thời điểm phát sinh giao dịch.

Tại Agribank, bên cạnh việc liên tục nâng cấp hệ thống bảo mật và đẩy mạnh truyền thông cảnh báo khách hàng, ngân hàng đã đưa vào vận hành dịch vụ AgriNotify - giải pháp tự động phát hiện tài khoản có dấu hiệu gian lận ngay trong quá trình khách hàng thực hiện chuyển tiền.

Điểm khác biệt của AgriNotify nằm ở cơ chế đối chiếu dữ liệu theo thời gian thực. Ngay khi khách hàng nhập số tài khoản người nhận, hệ thống sẽ tự động tra soát với cơ sở dữ liệu của cơ quan chức năng và dữ liệu nội bộ để đánh giá mức độ rủi ro. Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường, cảnh báo sẽ được hiển thị ngay trên giao diện giao dịch, giúp khách hàng có thêm thông tin để cân nhắc trước khi xác nhận chuyển tiền. Các cảnh báo được phân thành nhiều cấp độ, từ tài khoản thuộc danh sách cảnh báo của cơ quan có thẩm quyền, tài khoản có dấu hiệu nghi vấn đến trường hợp thông tin người nhận chưa được xác thực với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Hiệu quả của giải pháp này đã được chứng minh bằng những con số cụ thể. Tính đến ngày 5/4/2026, AgriNotify đã ghi nhận hơn 200.000 lượt cảnh báo giao dịch; trong đó trên 91.000 giao dịch được khách hàng chủ động tạm dừng hoặc hủy bỏ với tổng giá trị hơn 360 tỷ đồng. Chỉ riêng trong năm 2025, toàn hệ thống Agribank còn phát hiện và hoàn trả hơn 25.700 khoản tiền chuyển nhầm với tổng giá trị trên 91 tỷ đồng; đồng thời ngăn chặn gần 60 vụ lừa đảo trên không gian mạng, bảo vệ hơn 17 tỷ đồng cho khách hàng.

Các chuyên gia nhận định, trong kỷ nguyên AI, không có một giải pháp đơn lẻ nào đủ sức chống lại các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi. Theo đó, một hệ sinh thái phòng ngừa hiệu quả phải được xây dựng trên 3 trụ cột: cơ quan quản lý hoàn thiện thể chế và chia sẻ dữ liệu; các TCTD đầu tư công nghệ, tăng cường giám sát theo thời gian thực; và người dân nâng cao kỹ năng số, cảnh giác trước mọi dấu hiệu bất thường.

Nếu như công nghệ là "vũ khí" giúp các ngân hàng phát hiện và ngăn chặn gian lận theo thời gian thực thì cơ chế phối hợp và khuôn khổ pháp lý lại là nền tảng để hình thành một hệ sinh thái phòng, chống lừa đảo trực tuyến thống nhất trong các giao dịch tài chính.

Theo NHNN, phòng, chống lừa đảo trực tuyến không chỉ là nhiệm vụ của từng TCTD, mà là nhiệm vụ chung của toàn hệ thống tài chính - ngân hàng. Thống đốc NHNN Phạm Đức Ấn khẳng định, tinh thần chỉ đạo của NHNN là: chuyển đổi số phải đi cùng an toàn; khai thác dữ liệu phải đi cùng bảo vệ dữ liệu; ứng dụng AI phải đi cùng quản trị rủi ro; đổi mới sáng tạo phải đi cùng tuân thủ, kiểm soát và trách nhiệm giải trình. Chúng ta không đánh đổi an toàn hệ thống, an toàn dữ liệu và niềm tin của khách hàng để lấy tốc độ phát triển ngắn hạn.

Đối với an ninh mạng, các đơn vị phải chuyển mạnh từ phòng ngự bị động sang phòng thủ chủ động - liên tục, phát hiện sớm, cảnh báo sớm, xử lý sớm và phục hồi nhanh. Hệ thống chưa bảo đảm an toàn thì chưa đưa vào vận hành; sản phẩm, dịch vụ mới chưa đánh giá đầy đủ rủi ro thì chưa triển khai trên diện rộng; dữ liệu chưa được bảo vệ đầy đủ thì chưa khai thác mở rộng; mô hình AI chưa được kiểm soát phù hợp thì chưa áp dụng trong các quy trình trọng yếu. Các đơn vị cần coi an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và phòng, chống gian lận là cấu phần bắt buộc trong chiến lược phát triển, chiến lược chuyển đổi số, chiến lược dữ liệu và quản trị rủi ro tổng thể của từng đơn vị.

Trong thời gian tới, NHNN sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển dữ liệu, ứng dụng AI gắn với bảo đảm an ninh, an toàn thông tin trong toàn Ngành. Đồng thời, tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát việc tuân thủ; kịp thời cảnh báo, yêu cầu khắc phục và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, nhất là những vấn đề có thể ảnh hưởng đến an toàn hệ thống và quyền lợi khách hàng.

Bên cạnh đó, NHNN sẽ tiếp tục phát huy vai trò điều phối của Cục Công nghệ thông tin và các đơn vị chức năng; tăng cường phối hợp liên ngành với Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tài chính cùng các TCTD nhằm mở rộng chia sẻ dữ liệu, nâng cao năng lực cảnh báo sớm, ứng cứu sự cố và phòng chống tội phạm công nghệ cao. Định hướng này không chỉ hướng tới xây dựng một hệ thống ngân hàng an toàn hơn, mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của kinh tế số.