Từ phụ phẩm đến nguồn tài nguyên giá trị
Với nhiều nông dân, hành trình đến với nông nghiệp xanh bắt đầu từ tình yêu đất, yêu cây, từ những trăn trở trong sản xuất và mong muốn làm ra sản phẩm tốt hơn. Dù chưa được trang bị kiến thức bài bản về nông nghiệp xanh nhưng bằng kinh nghiệm tích lũy qua thực tiễn, họ vẫn tìm ra những cách làm mới, tận dụng hiệu quả nguồn nguyên liệu sẵn có, giảm chi phí và hạn chế tác động đến môi trường. Đằng sau những thay đổi ấy không chỉ là mong muốn nâng cao hiệu quả sản xuất, mà còn là ý thức gìn giữ đất đai, tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ mai sau.
Tận dụng phụ phẩm
Được thành lập năm 2017 trên cơ sở tập hợp các tổ hợp tác nhỏ lẻ, Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp Dinh Trạm (xã Tân Mỹ) đã sớm chú trọng tận dụng phụ phẩm trong sản xuất để chăm bón cây trồng, cải tạo đất. Theo anh Nguyễn Đại Nguyên, Phó Giám đốc HTX, hầu hết phụ phẩm từ quá trình sản xuất dầu gội và tinh dầu đều được tận dụng tối đa.
“Lá sả sau khi chưng cất tinh dầu được phơi khô, đan thành tấm vật liệu để lợp chòi hoặc trang trí. Các loại lá, củ dùng để sản xuất dầu gội và sản phẩm chăm sóc sức khỏe được ủ làm phân bón hoặc bón trực tiếp cho cây. Những phụ phẩm này giúp đất tơi xốp, hạn chế cỏ mọc.
Có thời điểm, chúng tôi còn thử nghiệm thành công phân trùn quế, vừa dùng bón cây, vừa cung cấp cho các hộ chăn nuôi gà, vịt. Việc tận dụng phụ phẩm không chỉ giảm ô nhiễm, tiết kiệm chi phí mà còn mang lại hiệu quả kinh tế. Vùng nguyên liệu được chăm bón bằng các loại phân hữu cơ cũng góp phần tạo ra nguồn nguyên liệu sạch, nâng cao chất lượng sản phẩm ngay từ đầu”, anh Nguyên chia sẻ.
Sản phẩm hàu Bắc Gianh được tích hợp mã QR truy xuất nguồn gốc sản phẩm - Ảnh: N.M
Cùng hướng đi đó, HTX Nấm sạch Tuấn Linh, một gương mặt quen thuộc với hàng chục sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao, đã thành công với việc tận dụng phụ phẩm trong quá trình sản xuất, từng bước hình thành mô hình nông nghiệp tuần hoàn. Mùn cưa, rơm rạ được sử dụng làm nguyên liệu trồng nấm; sau thu hoạch, phôi nấm được thu gom, ủ thành phân hữu cơ phục vụ trồng trọt, góp phần cải tạo đất và giảm chi phí phân bón. Các loại túi ni-lông đựng phôi nấm cũng được phân loại để tái chế.
Việc tận dụng phụ phẩm không chỉ hạn chế lượng chất thải ra môi trường mà còn giúp khai thác hiệu quả nguồn nguyên liệu sẵn có, tạo sự liên kết giữa các khâu sản xuất. Từ đó, HTX từng bước hướng đến quy trình sản xuất khép kín, tiết kiệm tài nguyên và nâng cao hiệu quả kinh tế theo hướng bền vững.
Bà đỡ cho những sáng kiến xanh
Những cách làm từ thực tiễn sản xuất sẽ có thêm cơ hội phát huy hiệu quả khi được hỗ trợ hoàn thiện và ứng dụng rộng rãi. Cuộc thi “Sáng tạo khoa học-kỹ thuật trong phát triển kinh tế nông nghiệp, thích ứng biến đổi khí hậu” tỉnh Quảng Trị lần thứ nhất năm 2026 là một trong những hoạt động kết nối nông dân, HTX với chuyên gia, góp phần thúc đẩy việc nghiên cứu và ứng dụng những giải pháp thiết thực phục vụ sản xuất.
Giảm phát thải khí nhà kính, phát triển nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp là những nội dung trọng tâm của cuộc thi. Trong số 14 sáng kiến được vinh danh, HTX Nông sản Khe Sanh và Liên minh HTX tỉnh đoạt giải ba với giải pháp tận dụng vỏ cà phê, cành cây sau tỉa để tạo nguồn nhiệt phục vụ sấy nông sản và sản xuất than sinh học (biochar) dùng cải tạo đất. Mô hình giúp giảm ít nhất 40% chi phí nhiên liệu sấy, hạn chế phát thải và tận dụng hiệu quả phụ phẩm tại chỗ.
Kết quả này cho thấy tiềm năng đổi mới, sáng tạo trong nông dân, HTX và doanh nghiệp địa phương. Tuy nhiên, để các sáng kiến phát huy hiệu quả lâu dài, cần có sự đồng hành trong việc hoàn thiện giải pháp, ứng dụng vào sản xuất và từng bước mở rộng quy mô.
Cà phê sau thu hoạch tại Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh, nơi phụ phẩm từ quá trình sản xuất được tận dụng để giảm chi phí và hướng đến sản xuất xanh - Ảnh: N.M
Bà Đinh Thị Quỳnh Hoa, Giám đốc Liên minh HTX tỉnh cho biết, đồng hành với nông dân, HTX chuyển đổi sang sản xuất xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp là một trong những định hướng của đơn vị trong giai đoạn mới. Từ mô hình của HTX Nông sản Khe Sanh, Liên minh HTX tỉnh sẽ tiếp tục lựa chọn những sáng kiến phù hợp để kết nối, hỗ trợ hoàn thiện giải pháp, ứng dụng vào thực tiễn, góp phần nhân rộng các mô hình sản xuất xanh, tuần hoàn.
Tháo gỡ nút thắt
Theo anh Nguyễn Đại Nguyên, Phó Giám đốc HTX Nông nghiệp Dinh Trạm, để tận dụng hiệu quả phụ phẩm nông nghiệp, giảm tác động đến môi trường và gia tăng lợi ích cho người nông dân, cần hình thành một HTX chuyên thu gom, chế biến phụ phẩm với dây chuyền đồng bộ. Đơn vị này sẽ thu mua phụ phẩm từ các hộ kinh doanh, tổ hợp tác và HTX trên địa bàn, qua đó chủ động nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất theo hướng chuyên môn hóa và bền vững.
Thực tế tại HTX Nông nghiệp Dinh Trạm cho thấy, một số hướng tận dụng phụ phẩm như sản xuất phân trùn quế, chế biến thân cây sả đan thành tấm vật liệu mới dừng ở quy mô nội bộ, khó mở rộng do thiếu công nghệ và thiết bị phù hợp. Muốn đưa phân trùn quế ra thị trường với quy mô lớn hơn, HTX cần đầu tư máy sấy, máy đóng gói và các thiết bị chuyên dụng.
Với sản phẩm đan từ thân cây sả, nguyên liệu cũng cần được xử lý, đóng gói ngay từ khâu thu hoạch để bảo đảm chất lượng khi đưa vào sản xuất. Theo anh Nguyên, nếu có cơ sở chế biến chuyên biệt cùng dây chuyền đồng bộ, việc tận dụng phụ phẩm sẽ hiệu quả hơn, đồng thời tạo điều kiện phát triển sản phẩm ở quy mô lớn.
Từ những cách làm xuất phát từ thực tiễn, nông nghiệp xanh ở Quảng Trị cần thêm sự tiếp sức về khoa học-kỹ thuật, công nghệ và nguồn lực đầu tư. Khi sáng kiến của người nông dân được hoàn thiện, các khâu sản xuất được kết nối đồng bộ, phụ phẩm sẽ trở thành nguồn tài nguyên có giá trị, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế và thúc đẩy nông nghiệp phát triển bền vững.
Một hướng đi khác đang được tính đến tại HTX Nuôi trồng và chế biến hàu Bắc Gianh, phường Bắc Gianh, là tận dụng vỏ hàu sau chế biến. Dù mới thành lập, HTX đã chú trọng truy xuất nguồn gốc sản phẩm bằng mã QR, tạo thuận lợi cho người tiêu dùng kiểm tra thông tin và góp phần củng cố niềm tin thị trường. Hoạt động nuôi, tiêu thụ hàu tương đối thuận lợi, tạo tiền đề để HTX tiếp tục mở rộng sản xuất.
Liên minh HTX tỉnh đang hỗ trợ kết nối nguồn lực đầu tư hệ thống xử lý, nghiền vỏ hàu làm nguyên liệu phục vụ sản xuất thức ăn chăn nuôi và trồng trọt. Giải pháp này vừa góp phần giảm chất thải, vừa tận dụng phụ phẩm để tạo thêm giá trị. Tuy nhiên, để hệ thống hoạt động hiệu quả, cần có nguồn nguyên liệu đủ lớn và ổn định. Vì vậy, Liên minh HTX tỉnh phối hợp với phường Bắc Gianh nghiên cứu quy hoạch vùng nuôi, phát triển số lượng thành viên, từng bước xây dựng chuỗi liên kết từ nuôi trồng, thu mua đến chế biến và xử lý phụ phẩm.
Từ Dinh Trạm đến Bắc Gianh, những mô hình này cho thấy tận dụng phụ phẩm mới là bước khởi đầu của nông nghiệp tuần hoàn. Để các cách làm xanh phát huy hiệu quả và có thể nhân rộng, cần kết nối đồng bộ các khâu sản xuất, chủ động nguồn nguyên liệu và đầu tư công nghệ phù hợp. Khi những nút thắt này được tháo gỡ, phụ phẩm nông nghiệp mới thực sự trở thành nguồn tài nguyên có giá trị, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế và gìn giữ tài nguyên cho tương lai.