Từ 'sắp xếp xong' sang 'vận hành tốt': Thước đo mới của cải cách tổ chức bộ máy

Sau một năm vận hành mô hình tổ chức mới của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 2 cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đưa ra yêu cầu chuyển từ "sắp xếp xong bộ máy" sang "vận hành tốt bộ máy", từ "ổn định tổ chức" sang "nâng cao chất lượng quản trị", từ "phân cấp, phân quyền" sang "đảm bảo năng lực thực thi".

Đằng sau những chỉ đạo ngắn gọn ấy là sự chuyển dịch trọng tâm của cuộc cải cách tổ chức bộ máy. Nếu giai đoạn đầu tập trung vào việc sắp xếp tổ chức, tinh gọn đầu mối và thiết lập mô hình mới thì giai đoạn hiện nay phải trả lời một câu hỏi quan trọng hơn: bộ máy mới vận hành ra sao.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc họp Ban chỉ đạo Trung ương về sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp, chiều 2/6. (Ảnh: TTXVN)

Kết quả bước đầu chưa phải đích đến

Nhìn lại một năm qua, cuộc cải cách đã tạo ra những thay đổi lớn trong hệ thống quản trị. Công tác phân cấp, phân quyền được đẩy mạnh với khoảng 1.453 nhiệm vụ được giao cho địa phương; trong đó chính quyền cấp xã trực tiếp đảm nhận ít nhất 938 nhiệm vụ từ Trung ương và khoảng 140 nhiệm vụ từ cấp tỉnh.

Cùng với đó, 3.466 thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh đã được cắt giảm, đơn giản hóa; tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt 91,74%; tỷ lệ giải quyết đúng hạn trên 95%.

Nhiều mô hình đổi mới trong chuyển đổi số và giải quyết thủ tục hành chính cũng đã phát huy hiệu quả tại địa phương như mô hình giao ban "04 trục", "Chi bộ số", "Đảng bộ số" tại Hà Nội; mô hình "tổ lưu động" giải quyết thủ tục hành chính tại Đồng Nai; mô hình "Trạm công dân số", kiosk thông minh, robot hỗ trợ đón tiếp tại TP.HCM.

Những kết quả đó cho thấy khối lượng công việc rất lớn đã được triển khai trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước lưu ý, kết quả đạt được mới chỉ là bước đầu, thành công của giai đoạn sắp xếp không đồng nghĩa với thành công của giai đoạn vận hành.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng sắp xếp tổ chức là cần thiết, thậm chí là điều kiện mở đường, nhưng đó chưa phải đích đến.

"Đích đến phải là một nền quản trị tốt hơn, một hệ thống chính trị vận hành thông suốt hơn, một chính quyền hành động hiệu quả hơn và một nền công vụ thực sự lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ", ông Sơn nhấn mạnh.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn

Theo ông Sơn, nếu chỉ nhìn vào việc đã giảm bao nhiêu đầu mối, đã sắp xếp được bao nhiêu tổ chức hay đã chuyển giao bao nhiêu nhiệm vụ thì mới chỉ nhìn thấy phần "hình hài" của cải cách.

Điều cần nhìn sâu hơn là bộ máy mới có khắc phục được tình trạng chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm hay không; thủ tục có nhanh hơn không; người dân có giảm bớt thời gian đi lại không; doanh nghiệp có giảm chi phí cơ hội không; cấp cơ sở có đủ năng lực giải quyết công việc phát sinh hằng ngày hay không.

Những câu hỏi ấy, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, mới là thước đo thực chất của cải cách.

"Thông điệp này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu tăng trưởng cao hơn, năng lực cạnh tranh lớn hơn, chất lượng phục vụ công tốt hơn.

Một bộ máy cồng kềnh sẽ làm chậm cơ hội phát triển, nhưng một bộ máy tinh gọn mà vận hành chưa nhịp nhàng cũng chưa thể đáp ứng kỳ vọng", vị đại biểu Quốc hội nói.

Bộ máy mới phải chứng minh hiệu quả

Nếu như giai đoạn đầu của cải cách chủ yếu tập trung vào việc sắp xếp tổ chức, thì giai đoạn hiện nay đang đặt ra yêu cầu khó hơn nhiều là nâng cao năng lực thực thi.

Thực tế cho thấy, bên cạnh những kết quả tích cực, mô hình mới vẫn còn một số khó khăn liên quan đến thể chế, năng lực thực thi ở cấp xã, hạ tầng số, dữ liệu dùng chung và việc xử lý tài sản công dôi dư sau sắp xếp.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, phân cấp mạnh hơn cho địa phương, cơ sở là chủ trương đúng bởi cấp gần dân nhất cũng là cấp hiểu rõ nhất nhu cầu của người dân, những điểm nghẽn của thực tiễn. Tuy nhiên, việc giao quyền không thể chỉ là chuyển việc từ cấp trên xuống cấp dưới.

"Giao quyền phải đi cùng giao nguồn lực, giao công cụ, giao dữ liệu, giao con người, giao cơ chế và đồng thời thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát phù hợp", ông Sơn nêu rõ.

Ông Bùi Hoài Sơn dẫn thực tế, có nơi nhiệm vụ được chuyển xuống nhanh, nhưng cán bộ chưa được đào tạo kịp; thủ tục được phân cấp nhưng phần mềm, dữ liệu, hạ tầng chưa liên thông; thẩm quyền được giao nhưng nguồn lực tài chính chưa tương xứng; yêu cầu phục vụ cao hơn nhưng điều kiện làm việc ở cơ sở còn thiếu thốn

"Khi đó, phân cấp có thể trở thành áp lực, thậm chí thành rủi ro cho cán bộ thực thi", ông nói.

Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cũng cho rằng nếu phân cấp mạnh mà thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát, thiếu tiêu chí đánh giá và kiểm soát quyền lực phù hợp thì dễ phát sinh sai phạm hoặc tâm lý e ngại trách nhiệm.

Vì vậy, phân cấp đúng nghĩa phải là phân cấp có trách nhiệm, có điều kiện thực hiện, có giám sát và có cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng khi chính quyền cấp xã đang đảm nhận nhiều nhiệm vụ mới. Theo ông Sơn, cấp xã là nơi người dân gặp chính quyền nhiều nhất, nơi mọi chủ trương, chính sách cuối cùng phải được chuyển hóa thành dịch vụ công và kết quả phục vụ cụ thể.

"Nếu cấp xã yếu, toàn bộ mô hình vận hành sẽ bị nghẽn. Nếu cấp xã mạnh, được trang bị đầy đủ về nhân lực, tài chính, dữ liệu, hạ tầng số và cơ chế hỗ trợ chuyên môn thì cải cách sẽ chạm được vào đời sống hằng ngày của Nhân dân", PGS Bùi Hoài Sơn nhận định.

Người dân giải quyết thủ tục hành chính tại phường Cầu Giấy, TP Hà Nội. (Ảnh: Phạm Hùng)

Đích đến là một nền quản trị hiện đại

Nhìn ở góc độ rộng hơn, TS Nguyễn Văn Đáng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nhìn nhận, những thay đổi trong hệ thống chính quyền thời gian qua cần được đặt trong tiến trình xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại mà Đại hội XIII của Đảng đã xác định.

Theo ông, xu hướng quản trị hiện đại ngày càng đề cao vai trò của quản trị địa phương bởi đây là nơi trực tiếp đáp ứng nhu cầu của người dân, doanh nghiệp cũng như giải quyết các vấn đề phát sinh trong đời sống xã hội.

Vì vậy, việc chuyển từ mô hình chính quyền địa phương 3 cấp sang 2 cấp không đơn thuần là thay đổi cơ cấu tổ chức, mà hướng tới xây dựng một hệ thống chính quyền tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, năng động, linh hoạt và phản ứng nhanh hơn trước các yêu cầu của thực tiễn.

TS Nguyễn Văn Đáng cho rằng mô hình mới chỉ trải qua gần 1 năm vận hành nên cần thêm thời gian để tiếp tục đánh giá, nhận diện những vấn đề phát sinh và hoàn thiện.

TS Nguyễn Văn Đáng

Về lâu dài, ông Đáng nhấn mạnh hai vấn đề mang tính chiến lược cần đặc biệt quan tâm.

Thứ nhất là tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ thể chế liên quan đến mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, từ tổ chức bộ máy, quy trình thủ tục đến chức năng, nhiệm vụ.

Thứ hai là nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ.

Theo TS Nguyễn Văn Đáng, xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại đòi hỏi quá trình chuyển đổi từ tư duy quản lý hành chính truyền thống sang tư duy quản trị hiện đại.

"Điều đó không chỉ yêu cầu năng lực chuyên môn mà còn đòi hỏi năng lực quản trị thực thi, tức khả năng chuyển hóa các chủ trương, nghị quyết thành những chương trình, kế hoạch và hành động cụ thể trong thực tiễn", ông Nguyễn Văn Đáng nói.

Nhìn từ những yêu cầu đó có thể thấy, điều Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra sau một năm vận hành mô hình mới không chỉ là câu chuyện hoàn thiện tổ chức bộ máy.

Xa hơn, đó là yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị quốc gia. Nếu giai đoạn vừa qua tập trung vào việc sắp xếp để hệ thống tinh gọn hơn, thì giai đoạn tiếp theo sẽ là làm cho hệ thống ấy vận hành hiệu quả hơn, phản ứng nhanh hơn và phục vụ người dân tốt hơn.

Người dân sẽ không đánh giá thành công của cải cách qua số lượng đầu mối được cắt giảm hay số đơn vị được sắp xếp. Điều họ cảm nhận rõ nhất là công việc có được giải quyết nhanh hơn hay không, thủ tục có thuận lợi hơn hay không và chính quyền có thực sự phục vụ mình tốt hơn hay không.