'Tự ta giải phóng cho ta' - từ mùa Thu 1945 đến khát vọng vươn mình

81 năm sau Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, những giá trị của mùa Thu năm 1945 vẫn mang ý nghĩa sâu sắc đối với hành trình phát triển đất nước.

Trả lời phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS Hà Minh Hồng - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP. Hồ Chí Minh, nguyên Trưởng khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, nhấn mạnh về tầm vóc đặc biệt của Cách mạng Tháng Tám trong lịch sử dân tộc, khi Cuộc cách mạng đã làm đảo lộn toàn bộ hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân đế quốc ở khu vực của châu Á - Thái Bình Dương, xây dựng nền dân chủ cộng hòa mà “tự ta giải phóng cho ta”.

Cách mạng Tháng Tám mở ra thời kỳ phát triển mới

- Nếu nhìn từ khoảng cách 81 năm, theo ông, điều gì làm nên tầm vóc đặc biệt của Cách mạng Tháng Tám trong lịch sử dân tộc Việt Nam?

PGS.TS Hà Minh Hồng: Nói đến tầm vóc của cuộc cách mạng thì phải so sánh lịch sử các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc của nhân loại.

Theo tôi, trên thế giới có ba cuộc cách mạng giải phóng dân tộc. Đầu tiên là Cách mạng năm 1776 của Hoa Kỳ; tiếp đó là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Xô Viết, còn gọi là cách Cách mạng Tháng Mười. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam - chính là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc thứ ba trong lịch sử.

PGS.TS Hà Minh Hồng - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP. Hồ Chí Minh.

Ba cuộc cách mạng giải phóng dân tộc trên, không cuộc cách mạng nào giống cuộc cách mạng nào. Trong đó, Cách mạng Tháng Tám không chỉ lật đổ chế độ phong kiến nghìn năm, lật đổ ách cai trị thực dân đế quốc ngoại bang gần thế kỷ, mà là cuộc cách mạng để làm cuộc cách mạng xã hội, mở ra con đường phát triển mới.

Về đặc trưng, đây là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản ra đời mới 15 năm, không giống như các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc khác trên thế giới. Cách mạng Tháng Tám đã làm đảo lộn toàn bộ hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân đế quốc khu vực của châu Á - Thái Bình Dương, xây dựng lên nền dân chủ cộng hòa mà tự ta giải phóng cho ta.

Nền cộng hòa đó đã giúp chúng ta mở ra một thời kỳ phát triển mới, kéo dài từ đó cho tới ngày nay. Đó chính tầm vóc của Cách mạng Tháng Tám.

Quần chúng cách mạng và tự vệ chiếm Phủ Khâm sai (Bắc Bộ phủ), ngày 19/8/1945. Cách mạng tháng Tám thành công tại Hà Nội. Ảnh tư liệu: TTXVN

-Một trong những bài học lớn của Cách mạng Tháng Tám là nghệ thuật nhận diện và chớp thời cơ. Theo ông, điều gì giúp Đảng và nhân dân ta năm 1945 biến thời cơ lịch sử thành thắng lợi chỉ trong một thời gian rất ngắn?

PGS.TS Hà Minh Hồng: Thời cơ là một khái niệm chỉ sự nhận diện, nhưng sự nhận diện đó chủ quan. Nói cách khác, một số những yếu tố của thời cơ đến chung cho tất cả các quốc gia chứ không riêng gì Việt Nam. Nhưng vì sao Đảng Cộng sản Đông Dương lúc đó là Đảng duy nhất nhận thấy thời cơ để quyết định phát động toàn dân đứng lên tổng khởi nghĩa.

Theo tôi có 2 vấn đề quyết định:

Một là: Đảng Cộng sản Đông Dương đã nắm bắt thời cơ và bám sát được thực tiễn. Bám sát thể hiện ở chỗ, dù trong giai đoạn đất nước bị chia ba, nhưng nơi nào chúng ta cũng có cơ sở Đảng, có chi bộ, có đảng viên, có những người yêu nước và đi theo con đường của người cộng sản.

Hai là: Chúng ta có một Đảng tin vào tấm lòng yêu nước của các tầng lớp quần chúng nhân dân, nhất là tầng lớp lao khổ như công nhân, nông dân, hay cả lực lượng trí thức. Từ sự tin cậy ấy đã tạo điều kiện để ngọn cờ cách mạng mà người cộng sản, Đảng Cộng sản lúc phất lên nhận được sự hưởng ứng đông đảo.

Có 2 yếu tố thôi, nhưng rất quan trọng, mang tính chất chủ quan, là bí quyết, nhân tố căn bản nhất để có phát động cuộc cách mạng.

Thời điểm đó, dù cũng nhận thấy thời cơ, nhiều đảng cộng sản cũng đấu tranh giải phóng dân tộc, nhưng không có quá trình chuẩn bị từ trước. Trong khi, suốt 15 năm ra đời, Đảng Cộng sản Đông Dương đã bám sát phong trào thực tiễn của cách mạng quần chúng, biến thời cơ lịch sử thành thắng lợi.

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình - Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc “Tuyên ngôn Độc lập”, tuyên bố sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á. Ảnh tư liệu: TTXVN

-Nếu nhìn riêng từ Sài Gòn – Nam Bộ trong những ngày Cách mạng Tháng Tám, theo ông, đâu là những nét đặc biệt trong quá trình giành chính quyền ở vùng đất này?

PGS.TS Hà Minh Hồng: 5 năm trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã diễn ra cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ. Đó là cuộc khởi nghĩa trên toàn xứ lần đầu tiên ở Đông Dương.

Khi Khởi nghĩa Nam Kỳ thất bại, thực dân Pháp đã triển khai một cuộc đàn áp quy mô và nhân cơ hội xử bắn nhiều cán bộ, chiến sĩ kiên trung của Đảng, gây những tổn thất nặng nề trên toàn xứ. Chính vì tổn thất như vậy, nên Nam Kỳ trong giai đoạn đón thời cơ, đã không có những thuận lợi giống như Bắc Bộ hoặc Trung Bộ.

Bối cảnh đó đặt ra cho Nam Kỳ phải xây dựng một lực lượng kiểu mới, mà Đảng Cộng sản Đông Dương đã chủ trương từ trước. Và Sài Gòn cùng với Nam Kỳ đã xây dựng được lực lượng Thanh niên Tiền phong.

Như đánh giá của Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động Trần Văn Giàu (nguyên Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ), lực lượng Thanh niên Tiền phong đã đem lại sức mạnh Phù Đổng cho cách mạng ở Nam Kỳ và cho Sài Gòn khi đó. Một lực lượng chính trị rất mới, đông đảo và mạnh mẽ không kém gì Việt Minh ở Bắc Bộ, Trung Bộ.

Nhờ đó, Xứ ủy Nam Kỳ đã có thực lực để phát động khởi nghĩa giành chính quyền, hoà chung vào thắng lợi hoàn toàn của Tổng khởi nghĩa toàn quốc. Góp vào thắng lợi chung 15 ngày, lật đổ toàn bộ chính quyền thực dân, đế quốc, phong kiến, phát xít, tay sai và dựng lên nền cộng hòa trên toàn bộ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, để Nam Bộ về cùng với cả nước, cùng với Tổ quốc.

“Tự ta giải phóng cho ta”

-Năm 1945, khát vọng lớn nhất của dân tộc là giành độc lập. Hôm nay, đất nước hướng tới mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và trở thành nước phát triển trong tương lai. Theo ông, có thể nhìn thấy sự tiếp nối nào giữa hai khát vọng ấy?

PGS.TS Hà Minh Hồng: Ngay sau Cách mạng Tháng Tám thành công, những ngày đầu tiên của mùa Thu độc lập 2/9, chúng ta đã được nghe trong lời chúc của Bác Hồ nhân ngày khai giảng năm học mới, về một khát vọng mới, sánh vai với cường quốc năm châu. Khát vọng một Việt Nam độc lập, một Việt Nam sánh vai cùng cường quốc năm châu luôn song hành với nhau suốt 81 năm qua và mãi mãi về sau. Nên nhớ, độc lập tự do là một khát vọng đến tận bây giờ và mãi mãi về sau chúng ta phải gìn giữ.

PGS.TS Hà Minh Hồng trả lời phỏng vấn phóng viên Báo Công Thương.

Khát vọng sánh vai thể hiện rõ ràng hơn khi chúng ta bước vào công cuộc đổi mới. Trong kỷ nguyên ngày nay, chúng ta hình dung ra hình ảnh vươn mình của Thánh Gióng chống giặc Ân. Tôi tin tưởng chắc chắn, Việt Nam sẽ trở thành đất nước phát triển, có thu nhập cao, giàu mạnh, dân chủ, văn minh, hiện đại.

-Theo ông, thế hệ trẻ hôm nay nên tiếp cận Cách mạng Tháng Tám và ngày Quốc khánh 2/9 như thế nào để lịch sử không chỉ là ký ức, mà còn trở thành động lực cho tương lai?

PGS.TS Hà Minh Hồng: Thế hệ trẻ đang có điều kiện thuận lợi để tiếp cận lịch sử. Cần nhận thức đúng tầm vóc thời đại, ý nghĩa lịch sử to lớn của  Cách mạng Tháng Tám với các cuộc cách mạng như tôi phân tích ở trên. Nhìn được tầm vóc để tự hào chính đáng, không kiêu ngạo, để tự giải thích được thắng lợi của chúng ta.

Hiểu như ngôn ngữ ngày nay, sự kiện lịch sử cũng cần gắn với các từ khóa. Vậy chọn “từ khóa” nào cho Cách mạng Tháng Tám?

Từ khoá đó là "tự ta giải phóng cho ta" - để rồi chúng ta sẽ tự làm giàu, tự phát triển và vươn mình, chứ không chờ đợi ai cả. Mỗi người trẻ phải biết "tự ta": học tập, cố gắng, phát triển và tự hào một cách chính đáng.

Theo tôi, sự tự hào của lớp trẻ sẽ tạo sức mạnh tinh thần to lớn cho đất nước. Nuôi dưỡng sức mạnh tinh thần đó trong mỗi con người, chúng ta sẽ cộng hưởng để trở thành sức mạnh của toàn dân tộc.

Xin cảm ơn ông.