Tự test ma túy: Không phải là căn cứ pháp lý xác nhận 'trong sạch'

Thời gian gần đây, Công an Việt Nam liên tục truy quét tội phạm ma túy. Trong đó, có nhiều nghệ sĩ nổi tiếng đã bị bắt giữ như Miu Lê, Long Nhật và Sơn Ngọc Minh.

Cũng từ đó, mạng xã hội liên tục xuất hiện thông tin cho rằng ca sĩ Ngọc Sơn và nhiều ca sĩ khác liên quan đến ma túy. Ca sĩ Ngọc Sơn đã chứng minh bằng cách đến trụ sở công an xin kiểm tra ma túy.

Khi đến trụ sở Công an phường Bến Thành (TPHCM), ca sĩ Ngọc Sơn được hướng dẫn đến bệnh viện để kiểm tra ma túy. Đi cùng Ngọc Sơn là ca sĩ Quách Tuấn Du. Đến chiều cùng ngày, ca sĩ Ngọc Sơn phát trực tiếp đưa bảng kết quả xét nghiệm âm tính với ma túy.

Ca sĩ Ngọc Sơn công bố kết quả test ma túy của mình.

Không chỉ Ngọc Sơn, ca sĩ Tuấn Hưng đã chọn cách tự mình livestream toàn bộ quá trình test ma túy ngay trên trang cá nhân vào rạng sáng 25-5. Trước Tuấn Hưng, ca sĩ Duy Mạnh cũng từng chủ động xét nghiệm để chứng minh sự trong sạch khi bị réo tên trên mạng xã hội.

Tự test: Chỉ có giá trị tham khảo

Luật sư Đào Thị Bích Liên, Văn phòng Luật sư Hà Hải và Cộng sự, nói mọi cá nhân có quyền tự nguyện đi xét nghiệm ma túy để kiểm tra sức khỏe hoặc phục vụ mục đích cá nhân. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ việc xét nghiệm tự nguyện này chủ yếu mang tính tham khảo hoặc phục vụ nhu cầu cá nhân, chứ không đồng nghĩa với việc tạo ra một "chứng nhận pháp lý" về tình trạng không sử dụng ma túy.

Thực tế hiện nay, nhiều nghệ sĩ hoặc cá nhân đăng tải phiếu test nhanh âm tính lên mạng xã hội nhằm chứng minh sự trong sạch. Tuy nhiên, không phải mọi phiếu test hay clip tự test đều có giá trị pháp lý như tài liệu xác minh trong hoạt động tố tụng. Các kết quả này thường chỉ mang tính tham khảo nội bộ, không phải căn cứ được cơ quan chức năng công nhận để khẳng định một người hoàn toàn không sử dụng chất ma túy.

Phải thực hiện đúng căn cứ, đúng thẩm quyền, đúng quy trình luật định

Theo quy định pháp luật, việc xét nghiệm chất ma túy trong cơ thể chỉ có giá trị pháp lý khi được thực hiện đúng căn cứ, đúng thẩm quyền và đúng quy trình luật định.

Luật Phòng, chống ma túy quy định việc xét nghiệm chất ma túy trong cơ thể nhằm phát hiện và quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy. Đây là hoạt động mang tính quản lý nhà nước, chỉ được thực hiện đối với những nhóm đối tượng cụ thể và phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thẩm quyền, trình tự thủ tục cũng như bảo đảm quyền nhân thân của người bị xét nghiệm.

Theo Điều 22 Luật Phòng, chống ma túy năm 2021, việc xét nghiệm chất ma túy trong cơ thể được thực hiện đối với các trường hợp, gồm: Người bị phát hiện sử dụng trái phép chất ma túy; Người mà cơ quan, người có thẩm quyền có căn cứ cho rằng có hành vi sử dụng trái phép chất ma túy; Người sử dụng trái phép chất ma túy đang trong thời hạn quản lý; Người đang trong thời gian bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính giáo dục tại xã, phường, thị trấn do có hành vi sử dụng trái phép chất ma túy; Người đang cai nghiện ma túy; Người đang điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế; Người đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy.

Luật cũng quy định người đứng đầu cơ sở cai nghiện ma túy, cơ sở điều trị nghiện bằng thuốc thay thế hoặc người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi sử dụng trái phép chất ma túy mới có thẩm quyền tiến hành xét nghiệm hoặc đề nghị cơ quan, người có chuyên môn thực hiện việc xét nghiệm theo quy định. Trường hợp có kết quả xét nghiệm dương tính thì kết quả phải được gửi đến Chủ tịch UBND cấp xã nơi người đó cư trú để phục vụ công tác quản lý, trừ trường hợp đang cai nghiện bắt buộc.

Do đó, việc lấy mẫu xét nghiệm đối với người nghi vấn sử dụng ma túy phải do người có chuyên môn thực hiện và tuân thủ đúng quy trình chuyên môn dưới sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền theo quy định pháp luật. Quá trình lấy mẫu có thể được thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau như lấy máu, lấy nước tiểu, thông tiểu hoặc lấy các mẫu vật sinh học khác trên cơ thể người.

Đối với người dưới 18 tuổi, việc lấy mẫu xét nghiệm chất ma túy phải có sự đồng ý của cha mẹ, người giám hộ hoặc người đại diện hợp pháp, trừ trường hợp lấy mẫu nước tiểu theo quy định chuyên ngành. Đây là cơ chế nhằm bảo đảm quyền trẻ em, quyền nhân thân và tránh việc áp dụng các biện pháp can thiệp cơ thể một cách tùy tiện.

Bên cạnh đó, quy trình xét nghiệm cũng đặt ra các yêu cầu nghiêm ngặt về điều kiện cơ sở vật chất và yếu tố giới tính nhằm bảo đảm quyền riêng tư của người tham gia xét nghiệm. Các phòng xét nghiệm bố trí khu vực riêng cho nam và nữ; trường hợp không có buồng chờ riêng thì phải sắp xếp vị trí đứng tách biệt phù hợp nhằm bảo đảm sự kín đáo, tôn trọng danh dự và tâm lý của người được lấy mẫu.

Riêng đối với việc lấy mẫu nước tiểu, thông thường phải có cán bộ giám sát cùng giới để bảo đảm tính khách quan nhưng vẫn giữ được sự tế nhị và tôn trọng người được kiểm tra.

Những quy định này cho thấy hoạt động xét nghiệm chất ma túy không chỉ là một thủ tục kỹ thuật đơn thuần mà còn liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền riêng tư và sự bảo đảm nhân phẩm của cá nhân trong quá trình thực hiện.

Ngoài ra, cũng cần lưu ý rằng test nhanh chỉ là biện pháp sàng lọc ban đầu. Kết quả âm tính chưa chắc tuyệt đối không có ma túy trong cơ thể vì chất có thể đã đào thải theo thời gian hoặc loại ma túy sử dụng chưa nằm trong danh mục phát hiện của que thử. Ngược lại, trường hợp dương tính cũng chưa phải kết luận cuối cùng.

Trong thực tiễn, để phục vụ xử lý vi phạm hoặc làm căn cứ pháp lý, kết quả dương tính từ test nhanh thường phải được gửi đến các cơ sở xét nghiệm đạt chuẩn của Bộ Y tế để tiến hành xét nghiệm khẳng định bằng các phương pháp chuyên sâu như sắc ký, miễn dịch hoặc phân tích định lượng nhằm tránh các trường hợp dương tính giả do ảnh hưởng từ thuốc điều trị hoặc các chất khác.