Từ Texas đến Hà Nội và những cuộc hội ngộ bởi 'Nhật ký Đặng Thùy Trâm'

Thân nhân gia đình AHLS Đặng Thùy Trâm đón tiếp đoàn khách của Dự án TTU-VWAI.

Với sự kết nối của ThS. Đặng Duy Khanh - Thường trực Chương trình “Tủ sách Đặng Thùy Trâm”, trong khuôn khổ chuyến công tác tại Việt Nam, Đoàn lãnh đạo Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU–VWAI) vừa đến thăm gia đình và thắp hương tưởng niệm Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Cuộc gặp gỡ tại ngôi nhà trong ngõ 135 phố Đội Cấn, Hà Nội, gợi lại hành trình đặc biệt của những trang nhật ký đã đi qua chiến tranh và vượt nửa vòng trái đất.

1- Cuộc gặp gỡ theo hai chiều đầy ấm áp

Đoàn Dự án TTU-VWAI do GS.TS. Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson về Chiến tranh Việt Nam (Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive – VNCA), Đại học Công nghệ Texas, đồng Chủ nhiệm Dự án TTU–VWAI, dẫn đầu, vừa tới thắp hương tưởng nhớ AHLS Đặng Thùy Trâm.

Cùng tham gia đoàn còn có PGS.TS. sử học Alex–Thái Đình Võ, nhà nghiên cứu thuộc Đại học Công nghệ Texas, người trực tiếp điều phối các hoạt động chuyên môn của Dự án tại Việt Nam; các thành viên nhóm Truyền thông gồm nhà văn, cựu chiến binh Đặng Vương Hưng, Thanh Hằng và phiên dịch viên Đặng Hoàng Hải.

Trong không khí trang nghiêm và ấm áp, các thành viên trong đoàn đã thành kính dâng hương, tưởng nhớ người nữ bác sĩ đã hiến dâng tuổi thanh xuân và cuộc đời cho Tổ quốc. Trước di ảnh Anh hùng liệt sĩ Đặng Thùy Trâm, những câu chuyện về gia đình, đồng đội và hành trình đặc biệt của hai cuốn nhật ký một lần nữa được nhắc lại với nhiều xúc động.

Chùm ảnh đoàn Dự án TTU-VWAI tại gia đình AHLS Đặng Thùy Trâm.

Thật thú vị và ý nghĩa khi hai cuốn nhật ký viết tay nguyên bản của bác sĩ Đặng Thùy Trâm hiện được lưu giữ, bảo quản tại chính Trung tâm Lưu trữ Chiến tranh Việt Nam (Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive, viết tắt là VNCA) do GS.TS. Steve Maxner làm Giám đốc. Sinh thời, bà Doãn Ngọc Trâm, thân mẫu của Anh hùng liệt sĩ Đặng Thùy Trâm, cùng ba người con gái là bà Đặng Phương Trâm, bà Đặng Hiền Trâm và Đặng Kim Trâm đã từng sang Mỹ, đến Trung tâm lưu trữ tại Đại học Công nghệ Texas để tận mắt nhìn lại những trang viết của người con, người chị thân yêu.

Còn hôm nay, cuộc gặp gỡ diễn ra theo một chiều ngược lại. Những người em gái của liệt sĩ Đặng Thùy Trâm đón lãnh đạo và các thành viên Dự án TTU–VWAI ngay tại ngôi nhà gia đình trong ngõ 135 phố Đội Cấn. Từ Lubbock, Texas, đến Hà Nội; từ nơi đang lưu giữ những trang nhật ký nguyên bản đến ngôi nhà lưu giữ ký ức gia đình, một vòng tròn nhân văn dường như đã được nối lại.

2- Hành trình của những trang viết “có lửa”

Hai cuốn sổ tay nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm từng bị quân đội Mỹ thu giữ tại chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi vào những năm 1969 và 1970. Khi những tài liệu không có giá trị quân sự chuẩn bị bị tiêu hủy, một người phiên dịch Việt Nam đã khuyên quân nhân Mỹ Frederic Whitehurst: “Đừng đốt, trong đó đã có lửa rồi”.

Câu nói ấy đã cứu những trang nhật ký khỏi ngọn lửa chiến tranh. Xúc động trước tâm hồn và lý tưởng sống của người nữ bác sĩ Việt Nam, Frederic Whitehurst giữ lại hai cuốn sổ, mang về Mỹ và cùng những người bạn, thay nhau bảo quản trong 35 năm với mong muốn một ngày nào đó có thể tìm được gia đình tác giả.

Tháng 3/2005, từ một cuộc hội thảo về chiến tranh Việt Nam tại Đại học Công nghệ Texas, hành trình tìm kiếm gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm đã được mở ra. Nhờ sự chung tay của các cựu binh, nhà nghiên cứu và những người yêu chuộng hòa bình ở hai nước. Đặc biệt là qua sự trợ giúp của cựu binh Ted Engelmann và một số người Việt Nam, gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm được tìm thấy.

Hai cuốn nhật ký cuối cùng đã tìm được con đường trở về với người thân qua những bản sao và nội dung được chuyển giao để xuất bản. Bản viết tay nguyên gốc tiếp tục được lưu giữ tại VNCA trong điều kiện bảo quản chuyên nghiệp, đồng thời được số hóa để phục vụ nghiên cứu và công chúng.

Cựu binh Ted Engelmann, người có công lớn trong việc đưa nội dung cuốn nhật ký Đặng Thùy Trâm từ Mỹ trở về Việt Nam, cũng là người Mỹ duy nhất có mặt trong đám tang cụ bà Doãn Ngọc Trâm năm 2004. Tôi đã viết bài "Có một người Mỹ đội khăn trắng tại đám tang mẹ Doãn Ngọc Trâm".

Không phải ai cũng biết từ 10 năm trước, trong hành trình đặc biệt “trở về” của Nhật ký Đặng Thùy Trâm, còn có một nhân vật ít được công chúng biết đến: luật sư, cựu binh Mỹ gốc Đức Carl W. Greifzu. Ông từng lưu giữ cuốn nhật ký trong gia đình mình hàng chục năm, trước khi trao lại cho Frederic Whitehurst để tiếp tục hành trình tìm kiếm thân nhân của nữ liệt sĩ.

Cuộc gặp năm 2016 và chuyến thăm của Đoàn lãnh đạo Dự án TTU–VWAI hôm nay, tuy diễn ra cách nhau một thập niên, lại cùng gặp nhau ở một điểm: những trang nhật ký “có lửa” đã vượt qua chiến tranh để đưa con người đến gần nhau hơn bằng sự thấu hiểu, lòng bao dung và khát vọng hòa bình.

3- Một cuộc “trở về” muộn mằn, nhưng đầy xúc động năm 2016

Vợ của luật sư Carl Greifzu là bà Trần Thị Kim Dung, một phụ nữ Việt Nam quê Bắc Ninh. Từ thập niên 1980 tại Mỹ, bà Kim Dung cùng chồng đã đọc và chuyển ngữ cuốn nhật ký sang tiếng Anh. Bản dịch gồm 102 trang viết bằng bút bi, trên hai mặt giấy, có nhiều nét hiệu đính, được xem là bản dịch tiếng Anh đầu tiên của Nhật ký Đặng Thùy Trâm. Tập bản thảo này được ông Carl Greifzu đánh máy chữ gìn giữ hàng chục năm trước khi trao tặng cho nhà văn Đặng Vương Hưng. Đến ngày 21/7/2017, 2 hiện vật quý đã được nhà văn trao tặng lại cho Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam và Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh để lưu giữ và giới thiệu với công chúng.

Tháng 3/2016, chính nhà văn Đặng Vương Hưng là người kết nối, đưa cựu binh Carl W. Greifzu đến thăm gia đình Anh hùng liệt sĩ Đặng Thùy Trâm. Trong ngôi nhà ở phố Đội Cấn, người cựu binh Mỹ từng thuộc phía bên kia chiến tuyến đã gặp bà Doãn Ngọc Trâm – người mẹ Việt Nam khi ấy đã ở tuổi ngoài 90.

Không có sự xa cách hay hận thù trong cuộc gặp ấy. Bà Doãn Ngọc Trâm đón người cựu binh bằng sự điềm đạm, nhân hậu và bao dung. Trước cuốn nhật ký được sao chụp từ bản gốc, họ cùng nhắc lại chặng đường mà những trang viết của người nữ bác sĩ đã trải qua: từ chiến trường Đức Phổ đến một gia đình trên đất Mỹ, rồi trở thành nhịp cầu nối những con người từng đứng ở hai phía của cuộc chiến.

Sau cuộc gặp, nhà văn Đặng Vương Hưng đã cùng ông Carl W. Greifzu đến Nghĩa trang Liệt sĩ thành phố Hà Nội tại Nhổn, Từ Liêm, viếng mộ Anh hùng liệt sĩ Đặng Thùy Trâm. Trước phần mộ người nữ bác sĩ mà ông chưa từng gặp, nhưng những trang viết đã gắn bó với gia đình ông nhiều năm, Carl lặng lẽ thắp hương rồi quỳ xuống tưởng niệm. Không còn bên này hay bên kia, chỉ còn một con người cúi đầu trước sự hy sinh của một con người và trước những mất mát không gì bù đắp được do chiến tranh gây ra.

Đáng tiếc, theo thông tin được chuyển về từ Hoa Kỳ, luật sư Carl W. Greifzu đã qua đời năm 2022. Người cựu binh ấy đã đi xa, nhưng bản dịch tiếng Anh đầu tiên do vợ chồng ông thực hiện, cùng hình ảnh ông thành kính thắp hương trước mộ Đặng Thùy Trâm, vẫn là một phần xúc động trong hành trình hòa giải và hàn gắn sau chiến tranh.

4- Từ ký ức chiến tranh đến trách nhiệm hôm nay

Anh hùng liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26/11/1942, hy sinh ngày 22/6/1970 tại chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi, khi mới 27 tuổi. Những trang nhật ký của chị không chỉ phản ánh sự khốc liệt của chiến tranh, những mất mát và thiếu thốn nơi bệnh xá tiền phương, mà còn tỏa sáng tình yêu quê hương, tình đồng đội, lòng nhân hậu và khát vọng hòa bình.

Hành trình của nhật ký Đặng Thùy Trâm có nhiều điểm gặp gỡ với sứ mệnh mà Dự án TTU–VWAI đang theo đuổi: nghiên cứu, giải mã những tài liệu chiến tranh; hỗ trợ tìm kiếm người Việt Nam mất tích; kết nối thân nhân liệt sĩ, nhân chứng và đồng đội; góp phần đưa những thông tin còn lưu lạc trở về với gia đình và quê hương.

Trong cuộc trao trả tư liệu năm 2023, do Trung tâm Lưu trữ Chiến tranh Việt Nam (Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive) phối hợp với Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” thực hiện, chúng tôi đã trao trả cho thân nhân gia đình Liệt sĩ Đặng Thùy Trâm một số tư liệu quý, do các nhà nghiên cứu mới phát hiện…

Bên chén trà nóng cùng đĩa hoa quả, trong ngôi nhà nhỏ ở phố Đội Cấn, câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc ôn nhớ quá khứ. Từ hành trình của hai cuốn nhật ký, các thành viên trong cuộc gặp cùng suy nghĩ về những việc cần tiếp tục thực hiện hôm nay: gìn giữ ký ức trung thực, khai thác các nguồn tư liệu chiến tranh vì mục đích nhân đạo, tăng cường kết nối giữa các cơ quan lưu trữ của Việt Nam và Hoa Kỳ, đồng thời chung tay tìm kiếm những người còn mất tích sau chiến tranh.

Gần 60 năm kể từ khi những dòng nhật ký được viết giữa chiến trường, các thành viên trong đoàn Dự án TTU-VWAI và gia đình cùng ôn lại hành trình đặc biệt ấy. Đó không chỉ là câu chuyện về số phận của một kỷ vật chiến tranh, mà còn là câu chuyện về tình người vượt qua ranh giới, về khả năng hàn gắn những vết thương và về trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã khuất.

Thắp hương tưởng nhớ mẹ Doãn Ngọc Trâm và AHLS Đặng Thùy Trâm...

Sự kết nối của ThS. Đặng Duy Khanh và Chương trình “Tủ sách Đặng Thùy Trâm” đã góp phần tạo nên một cuộc hội ngộ giàu ý nghĩa. Từ những trang nhật ký từng đứng trước nguy cơ bị thiêu hủy, từ chuyến đi của một người mẹ và ba người em gái tới nước Mỹ năm xưa, đến nén hương được những vị khách từ Texas thành kính thắp lên tại Hà Nội hôm nay, quá khứ và hiện tại thêm một lần được nối liền bằng lòng biết ơn, sự sẻ chia và khát vọng hòa bình.

Hà Nội, 24/7/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)