Từ vụ Việt KTV, nhìn lại tâm lý 'xài chùa' bản quyền

Việc phòng Cảnh sát Kinh tế - Công an TP Hà Nội khởi tố ông Vũ Phi Điệp - Giám đốc Công ty TNHH Tập đoàn điện tử Việt KTV về tội Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo khoản 2 Điều 225 Bộ luật Hình sự đã thu hút sự quan tâm của dư luận.

Vụ việc không chỉ là dấu mốc đáng chú ý trong công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, mà còn phát đi thông điệp mạnh mẽ rằng mọi hành vi sao chép, khai thác trái phép tác phẩm để phục vụ mục đích kinh doanh đều có thể bị xử lý bằng chế tài hình sự.

Xung quanh những vấn đề pháp lý đặt ra từ vụ án này, phóng viên An ninh Thủ đô đã có cuộc trao đổi với Luật sư Diệp Năng Bình - Trưởng văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật (Đoàn Luật sư TP HCM).

Luật sư Diệp Năng Bình.

Khi "xài chùa" bản quyền trở thành tâm lý phổ biến

Trong lĩnh vực âm nhạc, "thước đo" pháp lý cụ thể để xác định nội dung phù hợp với chuẩn mực có tồn tại? Nếu chưa, việc đánh giá sẽ được thực hiện dựa trên những căn cứ nào, thưa Luật sư?

Luật sư Diệp Năng Bình: Trên thực tế, pháp luật Việt Nam hiện nay chưa có bất kỳ định nghĩa cụ thể hay tiêu chí định lượng nào cho khái niệm “chuẩn mực” trong nội dung âm nhạc.

Thay vì đưa ra các quy chuẩn kỹ thuật hay bảng tiêu chí đóng, hệ thống pháp luật sử dụng các khái niệm mang tính định tính như "thuần phong, mỹ tục", "phản cảm", "dung tục" hay "ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý xã hội".

Điều này khiến “chuẩn mực” trở thành một khái niệm mở, phụ thuộc lớn vào góc nhìn, cảm quan văn hóa và sự điều chỉnh của cơ quan quản lý theo từng thời điểm cũng như bối cảnh cụ thể của từng vụ việc.

Nhà nước đã ban hành các khung pháp lý để quản lý và xử lý các nội dung đi ngược lại quy chuẩn chung của cộng đồng: Điều 3 Nghị định 144/2020/NĐ-CP về hoạt động nghệ thuật biểu diễn về hoạt động nghệ thuật biểu diễn cấm sử dụng trang phục, từ ngữ, âm thanh, hình ảnh, động tác, phương tiện biểu đạt, hình thức biểu diễn hành vi trái với thuần phong, mỹ tục của dân tộc, tác động tiêu cực đến đạo đức, sức khỏe cộng đồng và tâm lý xã hội.

Ngoài ra còn có Quyết định 3196/QĐ-BVHTTDL năm 2021 (Quy tắc ứng xử của người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật) quy định không sáng tác, lưu hành, phổ biến, biểu diễn tác phẩm có nội dung không phù hợp với giá trị đạo đức, văn hóa, truyền thống dân tộc; Không sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh phản cảm, trái thuần phong mỹ tục.

Nghị định 38/2021/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 87/2026/NĐ-CP liên quan xử phạt trong lĩnh vực văn hóa) quy định xử phạt hành vi lưu hành bản ghi âm, ghi hình có nội dung trái thuần phong mỹ tục.

Khi không thể "đo đếm" sự phản cảm bằng con số, ranh giới giữa bứt phá cá tính nghệ thuật và vi phạm thuần phong mỹ tục trở nên vô cùng mong manh.

Một từ ngữ hay hình ảnh trong ca khúc có thể được nhóm khán giả trẻ coi là "cá tính, phóng khoáng", nhưng lại bị cơ quan chức năng hoặc công chúng truyền thống đánh giá là "dung tục, lệch chuẩn".

Việc xử lý trên thực tế phụ thuộc nhiều vào đánh giá của các Hội đồng thẩm định chuyên môn cùng định hướng quản lý văn hóa ở từng giai đoạn.

Máy KTV. (Ảnh: Cục An ninh mạng, Bộ Công an)

Quy định hiện hành về bảo hộ bản quyền âm nhạc đã theo kịp sự phát triển của môi trường số hay chưa?

Luật sư Diệp Năng Bình: Dưới góc độ pháp lý, có thể đánh giá rằng hệ thống pháp luật về quyền tác giả của Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể và cơ bản đã tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt sau khi Luật Sở hữu trí tuệ được sửa đổi, bổ sung nhằm thực thi các cam kết trong CPTPP (Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương), EVFTA (Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU ) và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Pháp luật hiện hành đã quy định khá đầy đủ về quyền sao chép, quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng trên môi trường mạng, các biện pháp bảo vệ quyền tác giả, cũng như cơ chế xử lý bằng dân sự, hành chính và hình sự đối với hành vi xâm phạm.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển của môi trường số đang diễn ra nhanh hơn tốc độ hoàn thiện pháp luật. Các mô hình kinh doanh mới như nền tảng chia sẻ nội dung, trí tuệ nhân tạo (AI), livestream, reaction, remix… hay việc khai thác tác phẩm trên các nền tảng xuyên biên giới đang đặt ra nhiều vấn đề mà pháp luật hiện hành chưa có hướng dẫn thật cụ thể hoặc còn gặp khó khăn trong quá trình áp dụng.

Bên cạnh đó, việc xác định chủ thể vi phạm, thu thập chứng cứ điện tử, yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm và thực thi đối với các nền tảng đặt máy chủ ở nước ngoài vẫn là những thách thức lớn.

Vì vậy, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật, điều quan trọng không kém là nâng cao hiệu quả thực thi.

Cần tăng cường sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan bảo vệ pháp luật, các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, các nền tảng số và chủ thể quyền để phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời các hành vi xâm phạm.

Chỉ khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, cùng với việc nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người sử dụng về giá trị của tài sản trí tuệ, thì quyền tác giả đối với âm nhạc mới thực sự được bảo vệ hiệu quả trong môi trường số.

Thực thi nghiêm minh là “chìa khóa” bảo vệ bản quyền âm nhạc

Theo Luật sư, đâu là những bất cập lớn nhất trong công tác xử lý vi phạm bản quyền âm nhạc hiện nay?

Luật sư Diệp Năng Bình: Từ góc độ thực tiễn, có thể thấy bất cập lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định pháp luật mà nằm ở khâu thực thi.

Mặc dù Luật Sở hữu trí tuệ đã quy định khá đầy đủ về quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, các hành vi xâm phạm (Điều 28) cũng như các biện pháp bảo vệ quyền (Điều 198), nhưng việc phát hiện, thu thập chứng cứ và xử lý các hành vi vi phạm trên môi trường số vẫn gặp nhiều khó khăn.

Đặc biệt, nhiều hành vi xâm phạm được thực hiện trên các nền tảng xuyên biên giới, việc xác định chủ thể vi phạm, yêu cầu gỡ bỏ nội dung hoặc buộc chấm dứt hành vi vi phạm còn mất nhiều thời gian và phụ thuộc vào sự phối hợp của các nền tảng cung cấp dịch vụ.

Bên cạnh đó, một bộ phận tổ chức, cá nhân vẫn chưa nhận thức đầy đủ rằng quyền tác giả là một loại quyền tài sản được pháp luật bảo hộ.

Tâm lý “xài chùa”, sử dụng tác phẩm mà không xin phép hoặc không trả tiền bản quyền vẫn còn khá phổ biến, nhất là trong lĩnh vực nội dung số, karaoke, livestream và mạng xã hội.

Trong khi đó, nhiều chủ thể quyền cũng chưa chủ động đăng ký, quản lý, theo dõi việc khai thác tác phẩm hoặc áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền của mình, dẫn đến việc xử lý vi phạm chưa đạt hiệu quả như mong muốn.

Để khắc phục những bất cập này, cần tiếp tục nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật thông qua việc tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý bản quyền và tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý Nhà nước, các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, các nền tảng số và chủ thể quyền.

Chỉ khi chế tài được thực thi nghiêm minh và ý thức tôn trọng bản quyền được nâng cao thì quyền tác giả trong lĩnh vực âm nhạc mới thực sự được bảo vệ hiệu quả.

Kiến nghị của Luật sư để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và xây dựng ý thức tôn trọng bản quyền âm nhạc trong cộng đồng?

Luật sư Diệp Năng Bình: Để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và từng bước xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền âm nhạc, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thay vì chỉ tập trung vào xử lý vi phạm.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế thực thi Luật Sở hữu trí tuệ, tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm theo Nghị định số 341/2025/NĐ-CP, đồng thời áp dụng kiên quyết các chế tài hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015 đối với những hành vi vi phạm có đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Song song với đó, cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả và các nền tảng số để kịp thời phát hiện, ngăn chặn và gỡ bỏ các nội dung vi phạm trên môi trường mạng.

Bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật và tăng cường thực thi, cần coi nâng cao nhận thức là giải pháp mang tính căn cơ.

Cần đẩy mạnh tuyên truyền để cá nhân, doanh nghiệp hiểu rằng quyền tác giả là quyền tài sản được pháp luật bảo hộ và việc sử dụng tác phẩm phải tuân thủ các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, bao gồm nghĩa vụ xin phép hoặc trả tiền bản quyền theo quy định.

Khi người sử dụng hình thành thói quen tôn trọng bản quyền và doanh nghiệp coi chi phí bản quyền là một phần tất yếu của hoạt động kinh doanh, thay vì tìm cách “xài chùa” thì việc bảo vệ quyền tác giả sẽ không chỉ dựa vào chế tài của pháp luật mà còn dựa trên ý thức tuân thủ của toàn xã hội.

Đây mới là nền tảng bền vững để phát triển ngành công nghiệp âm nhạc và kinh tế sáng tạo tại Việt Nam.

Xin cảm ơn Luật sư !