Tục lệ hóa vàng - Nét đẹp tri ân trong văn hóa Tết Nguyên Đán

Việc chọn ngày làm lễ hóa vàng còn tùy thuộc vào mỗi gia đình, chủ yếu là khoảng từ mùng 3 đến mùng 10 Tết Nguyên đán. Tuy nhiên, đa số các gia đình chọn ngày mùng 3 Tết để làm lễ hóa vàng hết tết. Năm nay, mùng 3 Tết rơi vào thứ năm (tức ngày 19/2 dương lịch). Đa số các gia đình chọn ngày này để làm lễ hóa vàng hết tết.

Theo quan niệm dân gian, từ đêm giao thừa, tổ tiên được con cháu rước về nhà để cùng sum họp, chứng giám cho lòng thành và ban phúc lành cho gia đạo. Sau ba ngày tết, vào mùng Ba - có nơi mùng Bốn, gia đình làm lễ hóa vàng để tiễn ông bà trở về cõi âm. Lễ tiễn ấy là một nghi thức trọn vẹn, thể hiện sự biết ơn và đạo hiếu của con cháu đối với nguồn cội.

Lễ hóa vàng là một nghi thức trọn vẹn, thể hiện sự biết ơn và đạo hiếu của con cháu đối với nguồn cội.

Lễ cúng hóa vàng thường được chuẩn bị chu đáo. Trên bàn thờ, mâm cỗ tiễn tổ tiên vẫn đầy đủ hương hoa, bánh trái, xôi gà hoặc các món truyền thống ngày tết. Vàng mã gồm tiền âm phủ, quần áo giấy, vật dụng tượng trưng được bày biện gọn gàng. Sau khi thắp hương, gia chủ khấn vái, bày tỏ lòng thành, cầu mong tổ tiên phù hộ cho một năm mới bình an, thuận lợi. Khi hương gần tàn, vàng mã được mang ra hóa. Ngọn lửa bùng lên giữa tiết xuân se lạnh như chiếc cầu nối vô hình giữa hai cõi, gửi theo đó những ước nguyện và tình cảm chân thành.

Tục lệ hóa vàng bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên - một nét đặc trưng trong văn hóa tâm linh của người Việt. Người xưa tin rằng “trần sao âm vậy”, nên những vật phẩm hóa đi sẽ được gửi tới thế giới bên kia để tổ tiên có đủ đầy. Dù ngày nay, nhiều người hiểu rằng vàng mã chỉ mang tính biểu trưng, song ý nghĩa tinh thần của nghi lễ vẫn còn nguyên vẹn: đó là sự tiếp nối truyền thống “uống nước nhớ nguồn”.

Ngọn lửa đốt vàng mã bùng lên giữa tiết xuân se lạnh như chiếc cầu nối vô hình giữa hai cõi, gửi theo những ước nguyện và tình cảm chân thành của con cháu dành cho ông bà tổ tiên.

Điều đáng quý là tục hóa vàng không chỉ đơn thuần là hành động đốt giấy tiền, mà còn là dịp để cả gia đình quây quần. Sau ba ngày tết rộn ràng khách khứa, lễ hóa vàng như một khoảng lặng dịu dàng. Con cháu cùng nhau dọn dẹp, chuẩn bị mâm lễ, cùng đứng trước bàn thờ trong khoảnh khắc trang nghiêm. Trong làn khói hương quyện bay, mỗi người như được nhắc nhớ về công ơn sinh thành, về những câu chuyện xưa cũ của ông bà, về gốc rễ gia đình đã nuôi dưỡng mình nên người.

Ở nhiều vùng quê, sau lễ hóa vàng, người ta thường hạ cây nêu nếu có dựng từ trước tết. Hành động ấy đánh dấu sự khép lại của những ngày xuân chính hội, mở ra nhịp sống thường nhật. Trẻ con chuẩn bị trở lại trường, người lớn bắt tay vào công việc. Như vậy, hóa vàng không chỉ là nghi thức tiễn tổ tiên, mà còn là cột mốc chuyển giao từ không khí lễ hội sang đời sống lao động đầu năm.

Trong xã hội hiện đại, tục lệ này cũng có những thay đổi để phù hợp với nhịp sống mới. Nhiều gia đình giản lược vàng mã, hạn chế đốt quá nhiều để bảo vệ môi trường. Một số nơi khuyến khích thay thế bằng việc dâng hương, hoa tươi và làm việc thiện đầu năm. Tuy nhiên, dù hình thức có thể giản tiện, cốt lõi của lễ hóa vàng - lòng thành kính và sự tri ân vẫn được gìn giữ.

Tục lệ hóa vàng mùng Ba Tết vì thế mang trong mình nhiều tầng ý nghĩa. Đó là sự hoàn tất chu trình tâm linh của ngày tết, là lời cảm tạ tổ tiên đã về sum họp và ban phúc. Đó còn là dịp để mỗi người lắng lại, nhìn về cội nguồn, nhắc mình sống hiếu thuận, tử tế. Trong khói hương bảng lảng của buổi chiều xuân, ta cảm nhận rõ hơn mối dây liên kết vô hình giữa các thế hệ - sợi dây làm nên sức mạnh bền bỉ của gia đình Việt.

Giữa dòng chảy hiện đại, có thể nhiều phong tục sẽ dần thay đổi, nhưng những nghi lễ chứa đựng giá trị đạo lý sâu sắc như hóa vàng vẫn sẽ còn được trân trọng. Bởi hơn tất cả, đó không chỉ là một tập tục, mà là biểu hiện của lòng biết ơn, của sự gắn kết gia đình và niềm tin vào những điều tốt đẹp. Và khi ngọn lửa hóa vàng khép lại những ngày xuân sum vầy, trong mỗi người vẫn âm ỉ một ngọn lửa khác - ngọn lửa của tình thân, của truyền thống, của ký ức tết không bao giờ phai nhạt.

Quỳnh Nha