Tục mát nhà đầu năm - Bản sắc của người Mường

Theo truyền thống của người Mường, vào dịp đầu năm mới, đồng bào sẽ tiến hành lễ “mát nhà”. Đây là nghi lễ quan trọng để xua đuổi, hóa giải những điều xấu, cầu cho gia đình năm mới mạnh khỏe, may mắn, mùa màng tươi tốt, chăn nuôi thuận lợi, con cháu học hành tiến bộ.

Nghi lễ cầu bình an, xua điều dữ

Lễ cúng thường được thực hiện bởi thầy mo, người đóng vai trò kết nối giữa thần linh và con người. Quá trình thực hành nghi lễ “mát nhà” bắt đầu từ việc chuẩn bị mâm cỗ cúng thần linh và cả mâm cỗ cúng ma. Trong mâm cỗ không thể thiếu món thịt vịt, theo quan niệm, vịt là con vật để thần linh từ Mường Trời cưỡi trong quá trình đi xuống trần gian, ngoài ra còn có món cá nướng, xôi nhiều màu, thịt gà, thịt lợn, các loại bánh, hoa quả, rượu... Mâm cỗ trừ tà thường đặt ở cửa chính, mang ý nghĩa là cho ma ăn một bữa no nê rồi đuổi ra khỏi nhà, tránh mọi phiền nhiễu về sau.

Thầy mo thực hiện nghi lễ cúng tại lễ “mát nhà” đầu năm, cầu cho gia chủ năm mới mạnh khỏe, bình an.

Nghi lễ “mát nhà” bắt đầu tiến hành tại không gian thiêng của ngôi nhà sàn, tức là ở cửa sổ chính, nơi là cầu nối cõi trần và cõi âm. Thầy mo sẽ ngồi tại vị trí dành cho những người có chức vụ cao nhất trong nhà. Để lễ “mát nhà” được theo đúng ý nguyện, thầy mo mời thần hoàng bàn thổ, thổ công bản địa, sau đó mới thỉnh các vị thần thánh anh em, hay còn gọi là các vị thần nông nghiệp từ Mường Trời về. Nghi lễ có ý nghĩa mở tiệc dâng các ngài, sau đó sẽ giúp đỡ xua đuổi tà ma, xua đi những điều xấu trong nhà, phù hộ cho gia chủ làm ăn khấm khá, con cháu khỏe mạnh. Tiếp theo sau đó, thầy mo mời các đấng bề trên thụ hưởng lễ vật, thưởng thức rượu cần của dân tộc Mường. Sau khi các vị thần hưởng lễ vật, thầy mo xin âm dương, nhằm cầu mong các vị thần thánh phù hộ cho đất Mường được bình an, mưa thuận gió hòa.

Trong khi thực hiện nghi lễ, thầy mo vừa kể chuyện các áng Mo vừa đổ nước vào cái bát để những vật linh thiêng ẩn chứa trong đó sức mạnh, bởi người Mường quan niệm nước là chất giúp cho mọi vật mát mẻ, thêm sinh khí và xua đuổi tà ma. Thầy mo hòa chúng với nhau cùng những lời trú nguyện vẩy quanh nhà để làm mát nhà, mang những điều may mắn trở lại.

Khi đồ vật trong nhà đều được làm mát, thầy mo lại tiếp tục thực hiện nghi lễ buộc chỉ cổ tay, cầu phúc cho gia chủ và mọi người. Với mong muốn giúp cho mọi người luôn gặp may mắn bình an, tai qua nạn khỏi, ấm no hạnh phúc. Sau nghi lễ “mát nhà”, người Mường quan niệm, họ sẽ bắt đầu gặp may mắn, ấm no, mọi xui xẻo cũng từ đó mà tiêu tan.

Gìn giữ nét đẹp văn hóa giữa đời sống hiện đại

Ngày nay, cùng với nhịp sống đổi thay, tục “mát nhà” đầu năm có thể được giản lược về hình thức, song ý nghĩa cốt lõi vẫn được trân trọng giữ gìn. Nhiều gia đình trẻ duy trì nghi lễ như một cách giáo dục con cháu về truyền thống, lòng biết ơn tổ tiên.

Thầy mo Đinh Hà Tuấn Việt, xã Đà Bắc chia sẻ: Theo quan niệm của người Mường, sau một năm lao động vất vả, ngôi nhà cần được “làm mát” để xua tan những điều xui rủi, thanh lọc không gian sống, đón khí mới của đất trời.

Trong không gian nhà sàn, tiếng khấn trầm bổng hòa cùng khói hương tạo nên bầu không khí linh thiêng, ấm cúng. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, tục “mát nhà” còn là dịp để họ hàng, làng xóm quây quần, thắt chặt tình đoàn kết. Sau phần lễ là phần hội, mọi người cùng nhau ăn uống, trò chuyện, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất và cuộc sống, chúc nhau những điều tốt đẹp.

Bà Bùi Thị Phương chia sẻ: “Làm lễ mát nhà đầu năm để lòng người yên tâm. Khi tổ tiên phù hộ thì làm ăn sẽ thuận lợi, gia đình hòa thuận, không khí trong nhà lúc nào cũng vui vẻ. Sau khi làm lễ xong, ai cũng thấy nhẹ nhõm, tin rằng gia đình sẽ gặp nhiều may mắn hơn”.

Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cho rằng, tục “mát nhà” đầu năm phản ánh đậm nét thế giới quan của người Mường - đề cao sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa đời sống vật chất và tinh thần. Trong những ngày đầu Xuân, nghi lễ ấy trở thành điểm tựa tâm linh, gửi gắm ước vọng về một năm mới an lành, no đủ.

Giữa tiết trời Xuân nơi bản Mường, khói hương “mát nhà” quyện trong tiếng nói cười rộn rã, như lời chúc bình yên được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, bền bỉ theo thời gian.

Đinh Thắng